O Φράνκο, το Αλκαζάρ και ένα αφιέρωμα της Ταινιοθήκης

Ξεκίνησε την Πέμπτη 7 Οκτωβρίου 2010, σε συνεργασία με την Πρεσβεία της Ισπανίας, το αφιέρωμα της Ταινιοθήκης της Ελλάδος για τον Ισπανικό Εμφύλιο. Και όπως θα υπέθετε κανείς σε μια χώρα, όπου η Αριστερά κυριαρχεί στις Τέχνες, όλες σχεδόν οι ταινίες εκφράζουν την κομμουνιστική άποψη για τον πόλεμο που έσωσε την Ισπανία από την Σοβιετικοποίηση.

Το αφιέρωμα συμπίπτει με τα 35 χρόνια από τον θάνατο του Φράνκο και μοιάζει σαν οι Ισπανοί αριστεροί να μην έχουν χωνέψει ακόμη το γεγονός, ότι έχασαν την εξουσία από τους Εθνικιστές του ηρωικού «καουντίλιο».

Λίγα λόγια για τον Ισπανικό Εμφύλιο

Τι ήταν όμως εκείνο που ώθησε τον διάσημο στρατηγό να επέμβει στην πολιτική ζωή της Ισπανίας; Το 1936 ανεβαίνει στην εξουσία μια κυβέρνηση Λαϊκού Μετώπου (όπως ονομάζεται η συμμαχία κομμουνιστών, σοσιαλιστών και προοδευτικών αστών). Από την επομένη οι κομμουνιστές σκοτώνουν «αντιδραστικούς», κλείνουν αντίπαλες εφημερίδες, βεβηλώνουν εκκλησίες. Ήδη εδώ και χρόνια πυροδοτούσαν τα αποσχιστικά κινήματα των Καταλανών και των Βάσκων. Στόχος τους να δημιουργήσουν, χρόνια πριν την ύπαρξη του Ανατολικού μπλοκ, σοβιετικούς δορυφόρους που θα αποκόπτονταν από τον εθνικό κορμό (κάτι αντίστοιχο με την προδοτική στάση του ΚΚΕ στο Μακεδονικό).

Στις 18 Ιουλίου, ο στρατηγός Φρανθίσκο Φράνκο ξεκινά την εθνική επανάσταση από το Ισπανικό Μαρόκο. Τον δρόμο τον είχε ήδη ανοίξει ο Χοσέ Αντόνιο Πρίμο ντε Ριβέρα, ο ηγέτης και ιδεολόγος της Ισπανικής Φάλαγγας, που είχε ήδη συλληφθεί από τους «κόκκινους». Μαζί με τον Φράνκο θα πολεμήσουν οι φαλαγγίτες, οι Καρλιστές (βασιλόφρονες που ποτέ δεν δέχθηκαν την «νομιμότητα» της Δεύτερης Δημοκρατίας), οι καθολικοί, οι αγρότες, οι πατριώτες εργάτες, αλλά και μεσοαστοί.

Ο Καζαντζάκης, ο Κάστρο και η Φάλαγγα

Όπως έγραψε ο Δημήτρης Σούντζος: «Ο Ισπανικός εμφύλιος πόλεμος (1936-1939) ήτανε μία περίοδος απαράμιλλου ηρωισμού, αυταπάρνησης, αλλά και εγκαρτέρησης, ενός λαού που είχε αποφασίσει να μην παραδώσει «τα ιερά και τα όσια» της φυλής, στους κόκκινους αρνητές της ιστορικής του συνέχειας και της θρησκευτικής του πίστης».

Ένας μεγάλος πνευματικός άνθρωπος που κατάλαβε σε ποια πλευρά ήταν το δίκιο υπήρξε ο Νίκος Καζαντζάκης. Ο Καζαντζάκης είχε σταλεί στην Ισπανία ως πολεμικός ανταποκριτής για λογαριασμό της «Καθημερινής». Εκεί θα γοητευόταν από την προσωπικότητα του Φράνκο και το επαναστατικό κοινωνικό πρόγραμμα της Φάλαγγας, με το οποίο όπως έγραφε «ένοιωθα πως μιλούσαν εκατομμύρια νέοι σήμερα σε όλον τον κόσμο». Ένας από αυτούς υπήρξε και ο νεαρός Φιντέλ Κάστρο που καταβρόχθιζε τα «Άπαντα» του Χοσέ Αντόνιο και εμπνεόταν από το «πνεύμα προσφοράς και θυσίας» της Ισπανικής Φάλαγγας. Το 1955, κατά την διάρκεια επίσκεψης στην Νέα Υόρκη, θα δήλωνε στους δημοσιογράφους: «Θέλω να με θεωρείτε μία διασταύρωση Χοσέ Μαρτί και Χοσέ Αντόνιο Πρίμο Ντε Ριβέρα».

Η αριστερή προπαγάνδα της Ταινιοθήκης

Όμως αυτό που αντιλήφθηκαν ο Καζαντζάκης και ο Κάστρο, δεν μπόρεσαν να το αντιληφθούν οι υπεύθυνοι της Ταινιοθήκης. Έτσι οι περισσότερες ταινίες είναι αριστερές με τους Εθνικιστές στους ρόλους των κακών. Η πιο διάσημη από αυτές είναι το «Πνεύμα του Μελισσιού» (1973) του Βιττόριο Ερίθε, που θεωρείται από τα αριστουργήματα του Ισπανικού κινηματογράφου. Σε αυτό, η μικρή Άννα, που την επαύριο του Εμφυλίου ζει σε ένα δικό της κόσμο πραγματικότητας και φαντασίας, περιθάλπει ένα τραυματισμένο στρατιώτη των Δημοκρατικών, που κυνηγάει η Φρανκική αστυνομία. Πιο ισορροπημένη ταινία είναι οι «Στρατιώτες της Σαλαμίνας», ενώ αξίζει να δει κανείς την έξοχη «Ελευθερία και Γη» του Κεν Λόατς για τα εγκλήματα των σταλινικών σε βάρος των αναρχικών.

Από εκεί και πέρα, η αριστερή προπαγάνδα δίνει και παίρνει. Από τις 13 ταινίες μυθοπλασίας του φεστιβάλ, μόνο μία είναι εθνικιστική: «Το Γένος» του Χοσέ Λουίς Σάενζ ντε Χερέντιας. Πρόκειται για μια αυτοβιογραφική ταινία, βασισμένη σε ένα μυθιστόρημα του στρατηγού Φράνκο, γραμμένο με το ψευδώνυμο Ζαϊμε Αντρέρας. Η ταινία διηγείται την ιστορία των τεσσάρων παιδιών της οικογενείας Τσουρούκα: της Ισαβέλλας, του Πέδρο, του Χοσέ και του Ζαιμέ και πως αυτά θα διατηρήσουν η όχι ζωντανό το ηρωικό πνεύμα της, έχοντας σαν πρότυπο τον πατέρα τους που θυσιάστηκε πολεμώντας τους Αμερικανούς στην Κούβα.

Σύγκρουση χριστιανισμού και άθεου μαρξισμού

Στην διάρκεια του Εμφυλίου, ο Χοσέ που είναι στρατιωτικός, συλλαμβάνεται από τους κομμουνιστές, εκτελείται, αλλά σώζεται σαν από θαύμα, για να ενωθεί με τους επαναστάτες του Φράνκο. Η Ισαβέλ που έχει παντρευτεί αξιωματικό ανήκει και αυτή στους Εθνικιστές. Ο Ζαιμέ που έγινε μοναχός εκτελείται από τους κομμουνιστές. Τέλος ο Πέδρο, που από μικρός ήταν ψεύτης και απατεώνας, γίνεται σημαντικό στέλεχος του Υπουργείου Αμύνης της «κόκκινης Δημοκρατίας». Όμως με μια του πράξη, από προδότης της πατρίδας του, θα γίνει και αυτός αντάξιος απόγονος της ηρωικής οικογενείας.

Η ταινία κάλλιστα μπορεί να συνοψισθεί σε ένα αγώνα χριστιανισμού εναντίον κομμουνισμού. Το ίδιο ισχύει και για τον μεγάλο απόντα του φεστιβάλ, την «Πολιορκία του Αλκαζάρ» (1940) του Αουγκόστο Τζενίνα. Πρόκειται για την καλύτερη ταινία που έγινε για τον Ισπανικό Εμφύλιο με θέμα της την πιο ηρωική στιγμή των Εθνικιστών. Εδώ να πούμε ότι το Αλκαζάρ είχε συμβολική σημασία για τους Εθνικιστές, μιας και στην διάρκεια της Ισπανικής Επανάκτησης από τους Άραβες, έπαιξε σημαντικό ρόλο.

Ο Τζενίνα, από τους επίσημους σκηνοθέτες του μουσολινικού καθεστώτος, είχε δείξει την αξία του με την «Λευκή Ίλη Ιππικού» (1936), ενώ θα ακολουθούσε το πολεμικό αριστούργημα του, η «Βεγγάζη» του 1942. Για την «Πολιορκία του Αλκατράζ» χρησιμοποίησε Ιταλούς και Ισπανούς ηθοποιούς και έκανε τα περισσότερα γυρίσματα στην Τσινετσιτά και κάποια στο Τολέδο. Επίσης εισήγαγε το ερωτικό στοιχείο σε μια προσπάθεια να κάνει το κοινό να ταυτιστεί με το θέμα. Μάλιστα το ερωτικό τρίγωνο ανάμεσα στην Κάρμεν, τον ταγματάρχη και τον Πέδρο αντιπαρατίθεται στην άσπιλη σχέση ανάμεσα στην Κουτσίτα και τον Φερνάντο. Οι τελευταίοι συγκλονίζουν με την απόφαση τους να παντρευτούν λίγο πριν ο ετοιμοθάνατος Φερνάντο μεταλάβει την όστια.

Γενικά στην ταινία κυριαρχεί ο ένθερμος Καθολικισμός των πολιορκημένων, με αποκορύφωμα την Λειτουργία της Παρθένου, στην οποία ο Πέδρο Ζέγκλιο έδωσε την ατμόσφαιρα πινάκων του Ελ Γκρέκο. Απέναντι στην καλοσύνη του Καθολικισμού, βρίσκεται η βαρβαρότητα των κομμουνιστών. Όμως μεταπολεμικά, οι περισσότερες σκηνές με τις βαρβαρότητες των Δημοκρατικών αφαιρέθηκαν.

Ο Αντονιόνι και η «Πολιορκία του Αλκαζάρ»

Σε μια κορυφαία πολεμική ταινία, όπως η «Πολιορκία του Αλκατράζ» οι καλύτερες σκηνές είναι ο βομβαρδισμός στην αρχή της ταινίας που προκαλεί πανικό στους άμαχους και οι τελευταίες σκηνές που έπονται της ανατίναξης. Και φυσικά υπάρχει η θρυλική απάντηση του συνταγματάρχη Μοσκαρντό στους κόκκινους, που ζητούσαν την παράδοση του Αλκαζάρ με αντάλλαγμα την ζωή του έφηβου γιου του.

Η «Πολιορκία του Αλκαζάρ» κέρδισε το μεγάλο βραβείο Μουσολίνι, όπως αποκαλείτο τότε το βραβείο του Φεστιβάλ της Βενετίας. Ο δε κριτικός τότε, Μικελάντζελο Αντονιόνι εξύμνησε την ταινία ως εξής: «Η έκπληξη της Βενετίας άξιζε το βραβείο για την φροντίδα με την οποία η παραγωγή δημιούργησε την ταινία και την σταθερότητα της δομής της. Πρόκειται για μια κλειστοφοβική ταινία, μία πολεμική ταινία, δυνατή και καθόλου εξευγενισμένη, η οποία έχει τις ρίζες της στην ιστορία. Αυτό που συμβαίνει εντός του Αλκαζάρ είναι η ζωή μιας μικρής πόλης με την γέννηση της, τους νεκρούς της και τους έρωτες της». Επίσης ο Αντονιόνι εκτιμούσε την έλλειψη κηρύγματος από μέρους του σκηνοθέτη και την πειστικότητα με την οποία παρουσιάζονται τα ηρωικά κατορθώματα και οι ζωές των απλών ανθρώπων.

Αυτή όμως την ταινία που εξύμνησε ο αριστερός Αντονιόνι, οι υπεύθυνοι του αφιερώματος στον Ισπανικό Εμφύλιο δεν καταδέχθηκαν να την προβάλουν, δείχνοντας έτσι την ιδεοληψία τους.

Για τους ενδιαφερόμενους «Το Γένος» προβάλλεται την Κυριακή 10 Οκτωβρίου στις 18:00 στην αίθουσα 1 της Ταινιοθήκης της Ελλάδος. Διεύθυνση: Ιερά Οδός 48 & Μεγάλου Αλεξάνδρου 134-136.