Η Ζαν ντ' Αρκ, ο Ντράγιερ και το «Εθνικό Μέτωπο»

Είδαμε πρόσφατα σε ειδική προβολή τα «Πάθη της Ζαν ντ' Αρκ» του Καρλ Ντράγιερ, μια ταινία που θεωρείται ο ορισμός του θρησκευτικού και μεταφυσικού αριστουργήματος. Έχοντας μας αφήσει άφωνους με την ερμηνεία της Ρενέ Φαλκονέτι, σκεφθήκαμε ότι είναι η κατάλληλη ευκαιρία να αναφερθούμε στα 600 χρόνια από την γέννηση της εθνικής ηρωίδας του Γαλλικού έθνους.

Η Ιωάννα ντ' Αρκ, όπως ήταν το οικογενειακό της όνομα γεννήθηκε στις 6 Ιανουαρίου του 1412 στο Ντομρεμύ της επαρχίας της Λωρραίνης. Η Γαλλία είχε συντριβεί στην μάχη του Αζινκούρ από τους Άγγλους υπό τον Ερρίκο Ε' που θα καταλάμβαναν πολλά εδάφη. Ενώ είχε διχασθεί από την διαμάχη ανάμεσα στους διεκδικητές του θρόνος Αμαρινιάκ (Λωρραίνης) και τους Βουργουνδίνους, οπαδούς του δούκα της Βουργουνδίας. Σαν να μην έφτανε αυτό ο δούκας της Βουργουνδίας Φίλιππος ο Καλός συμμάχησε με τον Ερρίκο Ε' καταλαμβάνοντας πολλά εδάφη της Βορείου Γαλλίας. Αυτό θα οδηγούσε σε μια διπλή μοναρχία που θα διοικούσε υπέρ των συμφερόντων της Αγγλίας.

Οι Άγγλοι, τα οράματα και οι μάχες

Η οικογένεια της Ιωάννας ανήκε στους Αρμανιάκ, που ήταν οπαδοί του νόμιμου βασιλιά, του μετέπειτα Κάρολου Ζ'. Σε ηλικία 12 χρονών, η Ιωάννα θα έβλεπε οράματα με τον Άγιο Μιχαήλ, την Άγια Αικατερίνη και την Αγία Μαργαρίτα που την συμβούλεψαν να διώξει τους Άγγλους από την Γαλλία και να στέψει τον βασιλιά στο Ρεμς. Όταν θα έφτανε στα 16 της θα κατάφερνε να δει τον βασιλιά συνοδευόμενη από τον αριστοκράτη Ζαν ντε Μετζ και τον Μπερτράντ ντε Πουλενύ. Η Ιωάννα κέρδισε την εκτίμηση του και πρόβλεψε ότι η πολιορκία της Ορλεάνης θα λυνόταν.

Μετά από αυτό θα στελνόταν στο Πουατιέ για να ανακριθεί επί τρεις μήνες από θεολόγους και ιερείς για να βεβαιωθεί ότι δεν είναι αιρετική ή μάγισσα. Η πραγματική δοκιμασία αν έλεγε την αλήθεια θα ήταν η λύση της πολιορκίας της Ορλεάνης, κάτι που ήλθε στις 8 Μαΐου 1429. Η Ιωάννα μετατρέπεται σε ηρωίδα. Στις 18 Ιουνίου, ο στρατός καταλαμβάνει τις κωμοπόλεις Μενγκ, Ζαργκώ, Μπεζανύ. Η σημαντικότερη μάχη ήταν αυτή του Πατέ, όπου απελευθερώθηκε όλη η περιοχή του Λουάρ. Οι πόλεις Ωζέρ, Τρουά και Σαλόν ανοίγουν τις πύλες τους στα βασιλικά στρατεύματα. Τελικά ο Κάρολος στέφεται στην Ρεμς στις 17 Ιουλίου 1429.

Όμως αυτό σήμανε και το τέλος της νικηφόρου καριέρας της Ιωάννας της Λωρραίνης. Η διπλωματία του Κάρολου θα την ωθούσε σε απραξία και στις 23 Μαΐου 1430 συλλαμβάνεται κατά την διάρκεια της πολιορκίας της Καμπιένης που πολιορκούσε ο Φίλιππος ο Καλός. Αυτός θα την πουλούσε στους Άγγλους, που με την σειρά τους θα την αποστείλουν στην Ρουέν, όπου ο φιλοάγγλος επίσκοπος Κωσιόν θα την δικάσει για αίρεση παράνομα, καθότι δεν είχε το δικαίωμα να δικάσει στην Ρουέν. Η βασική κατηγορία ήταν η ανδρική ενδυμασία της. Όμως δεν υπήρχε τίποτα φεμινιστικό σε αυτό, όπως θα ήθελαν διάφορες σουφραζέτες. Η Ζαν ντ' Αρκ απάντησε ότι ντύθηκε άνδρας γιατί κάποιος αποπειράθηκε να την βιάσει και επίσης το έκανε για να την διατηρήσει την αγνότητα της. Ενώ απέκλειε τις γυναίκες από το στράτευμα της. Τελικά στις 30 Μαΐου 1431 θα καεί στην φωτιά. Όμως λίγα χρόνια αργότερα η Καθολική Εκκλησία θα κρίνει την δίκη άκυρη και θα την ανακηρύξει μάρτυρα και μόλις το 1920 Αγία.

Ο Ντράγιερ και η Φαλκονέτι

Η πρώτη και καλύτερη ταινία πάνω στην αγιοποιημένη Ιωάννα της Λωρραίνης υπήρξαν τα «Πάθη της Ζαν ντ' Αρκ» του Καρλ Ντράγιερ (1928), βασισμένη στα ντοκουμέντα της δίκης. Σε αυτό ο Ντράγιερ συμπυκνώνει μέσα σε μια μέρα την δίκη, τα βασανιστήρια, την καταδίκη και το κάψιμο στην πυρά της Παρθένου της Λωρραίνης. Ο Δανός σκηνοθέτης γύρισε την ταινία στην Γαλλία με Γάλλους ηθοποιούς και με την Ρενέ Μαρία Φαλκονέτι, σταρ του θεάτρου, στον ομώνυμο ρόλο. Μικρό, αλλά σημαντικό ρόλο έπαιζε ο θεωρητικός του «θεάτρου της σκληρότητας» Αντονέν Αρτώ υποδυόμενος ένα συμπαθούντα καλόγερο.

Ο Ντράγιερ χρησιμοποιούσε κοντινά πλάνα και έδινε έμφαση στην έκφραση των προσώπων μεταμορφώνοντας κάθε πλάνο σε πίνακα ζωγραφικής. Ήθελε δε τους ηθοποιούς αμακιγιάριστους και χρησιμοποιούσε ένα καινούργιο είδος φιλμ που αντανακλούσε περισσότερα χρώματα, αλλά παρέμενε ασπρόμαυρο. Η επιλογή δε της Φαλκονέτι αποδείχθηκε σοφή, μιας και έδωσε την συγκλονιστικότερη γυναικεία ερμηνεία στην ιστορία του κινηματογράφου. Το βλέμμα της ήταν γεμάτο φλόγα από την επαφή με τον κόσμο των Αγίων, επαρχιώτικη αγνότητα και ήταν γεμάτο φόβο αλλά και θάρρος.

Από την αρχή ο Ντράγιερ θεωρεί την δίκη της Ζαν ντ' Αρκ μια περίπτωση όπου οι λογοκράτες ιερείς εναντιώνονται στην αλήθεια της ηρωίδας, που δεν είναι άλλη από το δικαίωμα στην επαφή με τον κόσμο των Αγίων και των Αγγέλων. Οι ερωτήσεις δε που τις κάνουν είναι τόσο βλακώδεις που μειώνουν την μεταφυσική της Πίστης. Παραδείγματος χάριν την ρωτούν αν πιστεύει ότι είδε τον Άγιο Μιχαήλ και όταν απαντά θετικά , εκείνοι την ρωτούν αν ήταν γυμνός ή αν πιστεύει ότι ο Θεός δεν μπορούσε να τον κάνει με ρούχα ή με κοντά μαλλιά. Αυτό μας θυμίζει μια ρήση που λέει ότι στην Ορθοδοξία και όχι στον Καθολικισμό οι άνθρωποι νοιώθουν πιο φυσιολογικά κοντά στην ιδέα του μυστικισμού (της επαφής με τον Θεό και τις τάξεις των Αγίων) και της Θέωσης.

Οι δικαστές της την θεωρούν αιρετική ή απεσταλμένη του Διαβόλου. Στην οποία κατηγορία απαντά: «Λέτε ότι είμαι απεσταλμένη του Διαβόλου. Δεν είναι αλήθεια. Εσείς είστε σταλμένοι από τον Διάβολο για να με κάνετε να υποφέρω». Η πιο κλασσική ατάκα είναι όταν την ρωτούν αν έχει φτάσει στο στάδιο της Χάρης ή της Θέωσης και η Ιωάννα απαντά: «Αν δεν είμαι, ο Θεός ας με τοποθετήσει εκεί. Αν είμαι, ας με κρατήσει εκεί». Στο τέλος δε πείθεται να υπογράψει ότι δεν είδε τα οράματα, αλλά παίρνει πίσω την δήλωση της γιατί όπως θα έλεγε: «Αρνήθηκα τον Θεό για να σώσω την ζωή μου». Το δε τέλος της οδηγεί σε λαϊκή εξέγερση.

Από τον Ντράγιερ στον Λεπέν

«Τα Πάθη της Ζαν ντ' Αρκ» (και όχι το Πάθος, όπως είναι ο ελληνικός τίτλος) είναι η πεμπτουσία του θρησκευτικού και μεταφυσικού αριστουργήματος. Όπως έγραφε και ο χριστιανός σινεκριτικός Στήβεν Ντρεϋντάνους: «Το να παρακολουθείς τα Πάθη της Ζαν ντ' Αρκ» είναι σαν να ρίχνεις μια κλεφτή ματιά στην ψυχή μιας Αγίας στην διάρκεια της δίκης της. Είναι ένα πνευματικό, σχεδόν μυστικιστικό πορτρέτο μιας ψυχής που θυμίζει τον Χριστό που περνά τα μαρτύρια του Χριστού». Για μας είναι η ταινία που θα έπρεπε να παίζουν τα κανάλια κάθε Μεγάλη Παρασκευή, αντί των διαφόρων ψευδοβιβλικών επών.

Επίσης θα πρέπει να πούμε ότι κάθε Πρωτομαγιά το Εθνικό Μέτωπο γιορτάζει την μνήμη της. Η Ζαν ντ' Αρκ θεωρείται είδωλο των εθνικιστών, την οποία θεωρούν ότι έδιωξε μεσαιωνικούς εισβολείς εποίκους, όπως οι σημερινοί λαθρομετανάστες. Αυτό είναι κάτι που δεν αρέσει στους αντιπάλους τους, όπως ο Σαρκοζύ που προσπάθησε φέτος να υφαρπάξει την λατρεία της Ζαν ντ' Αρκ τιμώντας τα 600 χρόνια από την γέννηση της στο πατρικό της. Ενώ οι διάφορες αριστεριστές θέλησαν να κάνουν αντιδιαδήλωση κάνοντας κατάληψη στον χώρο γύρω από το άγαλμα της Ζαν ντ' Αρκ στην Πλατεία των Πυραμίδων στο Παρίσι για να εμποδίσουν την συγκέντρωση του «Εθνικού Μετώπου». Όπως και να έχει η Ζαν ντ' Αρκ συνεχίζει να εμπνέει.