H «Μητρόπολη» και η συνεργασία των τάξεων

Από την Πέμπτη 10 Μαρτίου, επαναπροβάλλεται στις αίθουσες η «Μητρόπολη» (New Star) του Φριτζ Λανγκ στην πλήρη της μορφή. Πρόκειται για ένα από τα κορυφαία αριστουργήματα στην ιστορία του κινηματογράφου από το 1927, που 83 έτη μετά εμπνέει ακόμα την λαϊκή κουλτούρα του 21ου αιώνα.

Το αποκορύφωμα του γερμανικού εξπρεσιονισμού

H «Μητρόπολη» (ή «The Complete Metropolis», όπως είναι ο παρών τίτλος της) αποτελεί το αποκορύφωμα του γερμανικού εξπρεσιονισμού («Το εργαστήριο του δόκτορα Καλιγκάρι»), ενός κινήματος που δημιουργήθηκε μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Σε αυτό κυριαρχούσαν τα γεωμετρικά παράλογα σκηνικά (ζωγραφισμένα στο χέρι λόγω οικονομίας), η μεγάλη αντίθεση ανάμεσα σε μαύρο και άσπρο, σε φως και σκοτάδι και τα γοτθικά κτίρια, ενώ οι άνθρωποι παρουσιαζόταν ως μαριονέτες της μοίρας. Ήταν οι τεχνικές και η θεματολογία του εξπρεσιονισμού που αργότερα επηρέασαν το φιλμ νουάρ, αλλά και τις ταινίες του Όρσον Γουέλς, του Άλφρεντ Χίτσκοκ και του Τιμ Μπάρτον.

Πριν από την «Μητρόπολη», ο Φριτζ Λανγκ είχε γυρίσει τον «Φάουστ», τον «Ζίγκφρηντ» και τους «Ιππότες της ομίχλης» (Niebelungen). Όμως η «Μητρόπολη» υπήρξε κάτι τελείως ξεχωριστό: μία από τις πρώτες ταινίες φαντασίας και η ακριβότερη γερμανική ταινία της εποχής, που χρειάστηκαν δύο ολόκληρα χρόνια για να ολοκληρωθεί. Ένα αριστούργημα που έκτοτε έχει αλλάξει τελείως τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε το μέλλον.

Αυτό το αριστούργημα που αρχικά διαρκούσε 210 λεπτά, κυκλοφορούσε επί δεκαετίες στην κομμένη από τους παραγωγούς, «βερσιόν» των 93 λεπτών. Όμως το 2002, το «Ίδρυμα Μαρνάου» την είχε αποκαταστήσει στα 124 λεπτά, ενώ πριν από δύο χρόνια βρέθηκαν επιπλέον αποσπάσματα 30 λεπτών στα αρχεία του Μουσείου Κινηματογράφου του Μπουένος Άιρες. Η σημερινή κόπια των 154 λεπτών χρησιμοποιεί το αρχικό μοντάζ της ταινίας και την αυθεντική μουσική του Γκότφρηντ Χουπέρτζ ερμηνευμένη από την Ραδιοφωνική Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου. Πως όμως είναι η σημερινή «Μητρόπολη»;

Μια αντι-ουτοπία από το μέλλον

Βρισκόμαστε στο μέλλον στο οποίο υπάρχουν δύο κόσμοι: αυτός των εργατών και των καπιταλιστών- κατασκευαστών. Αυτός των εργατών παρουσιάζεται ως μία ατελείωτη κόλαση των 10 ωρών, όπου οι εργάτες κινούνται σαν ρομπότ και όπου δεν σκέφτονται. Ο άλλος είναι ο υπέργειος παράδεισος των γιών των διευθυντών που ζουν μια πολυτελή ζωή. Ο ένας από αυτούς είναι ο Φρέντερ (Γκουστάβ Φρόλιτς), ο γιος του Γιο Φρέντερσον (Άλφρεντ Αμπέλ), του δημιουργού της «Μητρόπολης» ή του «Νέου Πύργου της Βαβέλ».

Κάποια στιγμή στο «Κλαμπ των νέων» εμφανίζεται η Μαρία (Μπριζίτ Χέλμ), μία κόρη της εργατικής τάξης με ένα τσούρμο φτωχά παιδιά. Οι παρατρεχάμενοι θα την διώξουν όπως-όπως, όμως αυτή η σύντομη επαφή θα κάνει τον Φρέντερ να την αναζητήσει στα έγκατα του κόσμου των εργατών. Τότε για πρώτη φορά στην ζωή του θα αντιληφθεί την τραγικότητα της ζωής των εργατών.

Μετά το τέλος της βάρδιας, ο Φρέντερ θα πάει μαζί με άλλους εργάτες σε αρχαίες κατακόμβες, όπου εκεί θα ακούσει την Μαρία να μιλά στους εργάτες να μην είναι βίαιοι και να περιμένουν τον ερχομό του Μεσολαβητή που θα μιλάει με την καρδιά.

Όμως τα σχέδια της Μαρίας τα μαθαίνουν ο Φρέντερσον και ο παλιός του επιστήμονας Ρότβαργκ (Ρούντολφ Κλάιν-Ρόγκε). Ο Φρέντερσον θα ζητήσει από τον τρελαμένο πλέον επιστήμονα, να δώσει την μορφή της Μαρίας σε ρομπότ, που έχει ήδη κατασκευάσει, για να γκρεμίσει τα όνειρα των εργατών.

Η αναζήτηση του Σωτήρα

Ποιο όμως είναι το νόημα της ταινίας; Καταρχήν υπάρχουν δύο κόσμοι: ο κάτω τον εργατών και ο επάνω των διανοητών-καπιταλιστών. Οι εργάτες είναι σαν το «ζαλισμένο κοπάδι» που ανέφερε ο κοινωνιολόγος Ουώλτερ Λίπμαν το 1922 και οι οποίοι δεν είναι φτιαγμένοι για να κυριαρχούν στο πεπρωμένο τους. Γι' αυτό και ο Φρέντερσεν πιστεύει πολύ κυνικά ότι οι εργάτες βρίσκονται εκεί που τους αρμόζει.

Ο Φρέντερσον, έχοντας δημιουργήσει την Μητρόπολη, θυμίζει τον χωρίς οίκτο Γιαβχέ-Δημιουργό της Παλαιάς Διαθήκης. Μάλιστα κάποια στιγμή δεν διστάζει να πνίξει τους ανθρώπους με μία σύγχρονη εκδοχή του Κατακλυσμού της Βίβλου, όταν εκείνοι θα τον απαρνηθούν.

O Φρέντερσον θυμίζει επίσης τον τυραννικό Ούριζεν του ρομαντικού ποιητή Γουίλιαμ Μπλέηκ που τον ταύτιζε με τον Δημιουργό της Παλαιάς Διαθήκης. Ο κόσμος που έπλασε είναι γεμάτος πόνο και αμαρτία και ταυτίζεται με την εποχή του ρασιοναλισμού και της βιομηχανικής επανάστασης. Αυτό είναι πιο κατανοητό στην σκηνή όπου η τεράστια μηχανή παρομοιάζεται με θυσιαστήριο του θεού Μολώχ-Βαάλ των Χανανιτών, που αποζητούσε ανθρώπινες θυσίες. Αντίθετα ο Χριστός, κατά Μπλέηκ, ταυτίζεται με το συναίσθημα («η καρδιά»), την φαντασία και τον ρομαντισμό. Άποψη που θυμίζει τους Γνωστικούς.

Από την άλλη, ο Λανγκ ήταν Καθολικός και μπορούμε να δούμε την «Μητρόπολη» από την κλασσική οπτική του Χριστιανισμού. Σε αυτήν, ο Φρέντερ είναι ο Χριστός που κατεβαίνει στον Άδη για να βρει την Μαρία και σώζει τελικά τους εργάτες. Γυρίζοντας τους δείκτες της μηχανής σε στάση που θυμίζει Εσταυρωμένο, ο Φρέντερ ταυτίζεται πλήρως με τον Ιησού-Μεσσία.

Αν ο Φρέντερ είναι ο Ιησούς, η Μαρία που κηρύττει σε ξεχασμένες κατακόμβες θυμίζει τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, που κήρυττε στην έρημο και ντυνόταν με δέρματα ζώων. Από την άλλη η Μαρία θυμίζει την Παναγία, που προστατεύει και σώζει τα μικρά παιδιά. Είναι δηλαδή σε πνευματικό επίπεδο ταυτόχρονα μητέρα του και προφήτης. Είναι εκείνη που αλλάζει τον κόσμο του, εκείνη που «γεννά» την πλευρά του Σωτήρα μέσα του. Επειδή όμως οι δυο τους είναι ερωτευμένοι, αυτό ισχύει μόνο σε συμβολικό επίπεδο. Η Μαρία είναι στην ουσία το πρότυπο της γεννημένης να είναι μάνα γυναίκας που λάτρευαν οι εθνικιστές.

Μαύρη μαγεία και καταστροφή των αξιών

Από την άλλη, οι δύο επιστήμονες εκπροσωπούν τις αρνητικές δυνάμεις. Ο Φρέντερσον, όπως οι ηγέτες της Βαβέλ της Αποκάλυψης, στερείται συμπόνιας. Όταν έχει προβλήματα καταφεύγει στον παλιό του επιστήμονα, Ρότβανγκ. Το εργαστήριο του Ρότβανγκ διακοσμείται από ένα τεράστιο αναστραμμένο Πεντάγραμμα, που συμβολίζει την μαύρη μαγεία. Κάτι που επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι μετά από ένα ατύχημα, το μόνο κανονικό χέρι του είναι το αριστερό (μαγεία του αριστερού χεριού).

Για λογαριασμό του Φρέντερσον, ο Ρότβανγκ θα δημιουργήσει την Μαρία, μια γυναίκα-ρομπότ, που εκπροσωπεί τον «άνθρωπο του μέλλοντος». Αυτή η μηχανική Μαρία θα διαφθείρει τους άνδρες και θα τους κάνει να διαπράξουν και τις επτά θανάσιμες αμαρτίες της Καθολικής Εκκλησίας. Έχουμε λοιπόν μια μελλοντική δυστοπία, όπου κυριαρχούν η υψηλή τεχνολογία, η μαύρη μαγεία, η ηθική διαφθορά και η καταστροφή των παραδοσιακών αξιών για λογαριασμό κάποιων ελίτ.

Προς μία συνεργασία των τάξεων

Εδώ να πούμε ότι ο Λανγκ, δείχνει τους κομμουνιστές να παίζουν το παιχνίδι των αφεντικών στην πρόκληση βίας και εξέγερσης. Έτσι τα αφεντικά έχουν δικαιολογία να επιτεθούν στους εργάτες. Άποψη που οι αριστεροί δεν του συγχώρεσαν. Επίσης, τα κηρύγματα μη βίας θυμίζουν Καινή Διαθήκη, ενώ η ιδέα της συμφιλίωσης εργατών και καπιταλιστών θυμίζει την αλληλεγγύη της Καθολικής Εκκλησίας με την συνεργασία των τάξεων. Μία ιδέα που συνάδει με την εθνική αλληλεγγύη και την απόρριψη της πάλης των τάξεων χάριν του Έθνους. Έχουμε δηλαδή μία ταινία που μας εκφράζει σε πολιτικό επίπεδο.

Εδώ να πούμε ότι τόσο συγκίνησαν οι δυνατές εικόνες και τα μηνύματα της «Μητρόπολης» τον Χίτλερ, που θα επιζητούσε την συνεργασία του Φριτζ Λανγκ στην δημιουργία ταινιών. Θα έστελνε μάλιστα τον Γκαίμπελς να συζητήσει με τον διάσημο σκηνοθέτη. Εκείνος όμως θα προτιμούσε το Χόλυγουντ, όπου θα γύριζε μια σειρά από κορυφαία φιλμ νουάρ.

Έκτοτε η «Μητρόπολη» θα επηρέαζε πλήθος ταινίες. Έτσι το γεμάτο μπουκάλια με κοχλάζοντα υγρά εργαστήρια του Ρότβανγκ επηρέασε τον «Φρανκεστάιν» (1935) και δημιούργησε την κλασσική εικόνα του τρελού επιστήμονα. Η αρχιτεκτονική της «Μητρόπολης» και το πάντρεμα μηχανής και ανθρώπου επηρέασαν το «Μάτριξ» και το «Μπλέηντ Ράνερ». Ακόμα και ο Δόκτωρ Στρέηντζλαβ του Πήτερ Σέλλερς στο «SOS: Πεντάγωνο καλεί Μόσχα» του Κιούμπρικ παραπέμπει στον Ρότβανγκ. Τέλος το 1996 το Βατικανό συμπεριέλαβε την «Μητρόπολη» στην προτεινόμενη κινηματογραφική λίστα του. Όμως σήμερα βλέπουμε σταρς, όπως η Μαντόνα, η Μπιγιονσέ και η Λέιντυ Γκάγκα, να μιμούνται το στυλ της δημιουργημένης με μαύρη μαγεία μηχανικής «Μαρίας». Κάτι που μας κάνει να αναρωτιόμαστε τι είδους παιχνίδια παίζονται μπροστά στα μάτια μας.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 12ης Μαρτίου 2011 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.