Ο πατριωτικός «Σιμών Μποκανέγκρα» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Μία από τις σπάνια ανεβασμένες και ηχογραφημένες όπερες του Βέρντι ανεβάζει από τις 4 Μαϊου η Λυρική Σκηνή στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Πρόκειται για τον «Σίμωνα Μποκανέγκρα», που συνδέθηκε με το όραμα για την εθνική ενότητα της Ιταλίας.

Γεννημένος το 1813 από πατέρα ταβερνιάρη ο Τζιουζέπε Βέρντι ήταν εκείνος που αναγέννησε την Ιταλική όπερα σε μια περίοδο (1850 - 1900), που ο Ροσσίνι είχε αποσυρθεί και ο Ντονιζέττι και ο Μπελλίνι είχαν πεθάνει. Ο Τζιουζέπε Βέρντι δεν λατρεύτηκε μόνο για τις διάσημες όπερες του, αλλά εκτιμήθηκε από τους συμπατριώτες του ως σύμβολο εθνικής ενότητας και δημιουργίας του Ιταλικού Έθνους. Το όνομα του γραφόταν στους τοίχους της Ιταλίας του Ριζορτζιμέντο. Το σύνθημα VIVA VERDI δεν υμνούσε μόνο τον μεγάλο συνθέτη αλλά ήταν ακροστοιχία του «Ζήτω ο Βίκτωρ Εμμανουήλ ο Βασιλιάς της Ιταλίας». Έτσι ο Βέρντι ταυτίσθηκε με τον δημοφιλή βασιλιά της Σαρδηνίας, που οι περισσότεροι Ιταλοί τον ήθελαν για βασιλιά της ενωμένης Ιταλίας. Ενώ εκλέχτηκε βουλευτής στην πρώτη Ιταλική Βουλή.

O «Σίμων Μποκανέγκρα» ανήκει σε εκείνα τα έργα του Βέρντι που εκφράζουν το όραμα του για εθνική ενότητα. Βασίζεται στην ιστορία του πληβείου και πρώην κουρσάρου που έγινε ο πρώτος δόγης της Γένοβας, χάρις στις ραδιουργίες Πιέτρο και Πάολο, ηγετών του κόμματος των πληβείων. Θα γίνει δόγης, αλλά η γυναίκα του Μαρία θα πεθάνει λίγο μετά την γέννα. Επί εικοσιπέντε χρόνια o Μποκανέγκρα θα εξορίζει τους πολιτικούς του αντιπάλους και θα κατάσχει την περιουσία τους. Όμως θα γνωρίσει, έστω και αργά, τον οίκτο προς αυτούς, χάρις στην κόρη του που την είχε χαμένη για 25 χρόνια. Και την οποία ανέτρεφαν εν αγνοία τους οι πολιτικοί αντίπαλοι του. Ενώ ο Πάολο, ο άνθρωπος που τον ανέδειξε στην εξουσία, θα ξεσηκώσει τους πληβείους εναντίον του και θα τον δηλητηριάσει, γιατί ως πατέρας πλέον, θα αρνηθεί να τηρήσει μια παλιότερη υπόσχεση να παντρευτεί την Αμέλια.

Ο «Σίμων Μποκανέγκρα» έχει χαρακτηριστεί από τον ίδιο τον Βέρντι ως «μια σκοτεινή και θλιβερή όπερα». Είναι επίσης η λιγότερο ηχογραφημένη όπερα του. Όμως περιλαμβάνει κάποιες από τις καλύτερες σελίδες του έργου του Βέρντι, καθώς και μερικά από τα αγαπημένα του θέματα ως πολιτικός οραματιστής.

Το δεύτερο βελτιωμένο λιμπρέττο του Αρρίγκο Μπιότο περιλαμβάνει, με προτροπή του Βέρντι, μια επιστολή που έγραψε ο Πετράρχης τόσο στον Σίμωνα Μποκανέγκρα, όσο και στον Δόγη της Βενετίας, να σταματήσουν τους αδελφοκτόνους πολέμους και να βρουν ένα κοινό σκοπό για να εξελίξουν τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτή η επιστολή όχι μόνο αναφέρεται στο έργο, αλλά και παρουσιάζεται επί σκηνής. Κάτι που έχει νόημα μιας και όταν ο Γκαμπριέλε διακόπτει το συμβούλιο για να ανακοινώσει την απαγωγή της Αμέλια, τα μέλη της συζητούν αν πρέπει να κάνουν η όχι πόλεμο με την Βενετία.

Ξέροντας τους αδελφοκτόνους πολέμους στην ιστορία της Ιταλίας, ο Βέρντι συνέστησε στον Μπόϊτο να παρουσιάσει τον βαρύτονο Μποκανέγκρα με φωνή που να ακούγεται σκοτεινή και με επισημότητα. Στο τέλος της πρώτης πράξης ο Πατριάρχης (και κατά συνέπεια ο Βέρντι και ο Μπότιο) καλεί για μια ένωση της Ιταλίας, κάτι που μετατρέπει την όπερα σε εθνικό έργο για κάθε πατρίδα. Ο Βέρντι πίστευε ότι οι κάτοικοι της Ιταλίας έχουν «κληρονομήσει το μίσος των Σπινόλας και των Ντόριας» που αντί να μονοιάσουν, ρίχνουν τον λαό σε αδελφοκτόνες μάχες και συνεργάζονται με ξένες δυνάμεις για να προκαλούν εσωτερικές αναταραχές και να εμποδίζουν την ένωση της Ιταλίας και την επίτευξη της μεγάλης αποστολής. Που για τον Βέρντι είναι να συμβάλουν στην ανάπτυξη των λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών της Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής.

Ενώ ο Σίμων Μποκανέγκρα φωνάζει αηδιασμένος από την εξέγερση των Ιακωβίνων της εποχής, που όμως καθοδηγούνται από μια ολιγαρχία: «Απλοί άνθρωποι, πατρίκιοι, άνθρωποι της οργισμένης ιστορίας» με έναν τρόπο που θυμίζει τον Μάρκο Αντόνιο στο «Φίλοι, Ρωμαίοι, συμπατριώτες». Αυτή η εξέγερση εκφράζει προσωπικό μίσος και απωθημένο και καθοδηγείται από μικρόπνοους και στενόμυαλους ανθρώπους. Γενικά ο τρόπος που ο Βέρντι αντιμετωπίζει τις συνωμοσίες και την εξέγερση των πληβείων μας δίνει την εντύπωση ότι θα έπρεπε να απεχθανόταν τις Ιακωβινικές εξεγέρσεις της εποχής του. Έτσι μπορεί να δήλωνε εθνικιστής, αλλά ήταν ταυτόχρονα και ένας συντηρητικός επαναστάτης.

Επίσης υπάρχει μια φοβερή σχέση πατέρα- κόρης και η Αμέλια, αποδεικνύεται πιστή κόρη σώζοντας δυο φορές την ζωή του πατέρα της. Ενώ προς το τέλος τραγουδά: «Η ειρήνη ας εμπνέεται από ένα αίσθημα αγάπης προς την πατρίδα». Ζητώντας τέλος των αδελφοκτόνων πολέμων. Ενώ το φινάλε με την ανακήρυξη του Γκαμπριέλ, πρώην συνωμότη και εραστή της κόρης του, ως νόμιμο διάδοχο, εκφράζει την απαίτηση του Βέρντι ότι αυτοί που κυβερνούν πρέπει να είναι άνθρωποι με μεγάλο ταλέντο και απόλυτη ειλικρίνεια.

Ο «Σίμων Μποκανέγκρα» ανεβαίνει από την Λυρική Σκηνή στο Μέγαρο Μουσικής στις 4, 7, 9 και 11 Μαϊου. Η σκηνοθεσία είναι του Ντέηβιντ Ώλντεν, ενός από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες όπερας στον κόσμο. Η μουσική διεύθυνση είναι του Κάρλος Μοντανούρα, τα σκηνικά και κοστούμια του Ντέηβιντ Φήλντινγκ. Συμμετέχουν οι Δημήτρης Τηλιάκος (Σίμων Μποκανέγκρα), Αγγέλλα Μαράμπια (Αμέλια), Φραντσέσκο Ντεμούρο (Γκαμπριέλ Αντόρνο), Μπαλίντ Σάμπο (Τζιάκομο Φιέσκο-Αντρέα), Δημήτρης Πλατανιάς (Πάολο), Δημήτρης Κασιούμης (Πιέτρο), Φίλιππος Δελλατόλας (λοχαγός) και Αντωνία Καλογήρου (υπηρέτρια).

* ο Γιώργος Πισσαλίδης είναι κριτικός κινηματογράφου και αυτήν την περίοδο συγγράφει το βιβλίο «Ο Σύγχρονος Κινηματογράφος της Δεξιάς».