Ο «Οιδίπους Τύραννος» στην Όπερα Θεσσαλονίκης

Μία από τις καλύτερες, αλλά και σπάνια παιγμένες όπερες, ανεβάζει μέχρι την Κυριακή 10 Φεβρουαρίου, η Όπερα Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για τον «Οιδίποδα Τύραννο», την μονόπρακτη όπερα του Ρουτζέρο Λεονκαβάλλο, που παίζεται στο ίδιο πρόγραμμα με τους δημοφιλέστατους «Παλιάτσους» του ίδιου συνθέτη.

O «Οιδίποδας Τύραννος» υπήρξε από τα αγαπημένα θέματα των μεγάλων συνθετών, από τον Περσέλ και τον Ροσσίνι στον Στραβίνσκυ, τον Μουσσόργκσκυ και τον Καρλ Όρφ. Ο Ρουτζέρο Λεονκαβάλλο θεωρείται από τους κορυφαίους του «βερισμού» και από τους μεγαλύτερους μαθητές του Βέρντι. Ενώ όμως οι διάσημοι «παλιάτσοι» στους οποίους χρωστά την φήμη του είναι μια ρεαλιστική όπερα βασισμένη σε καθημερινά γεγονότα, ο «Οιδίπους Τύραννος» μας επιστρέφει στους μυθολογικούς χρόνους του Θηβαϊκού κύκλου.

Δεν υπήρξε η μόνη όπερα με αρχαιοελληνικό θέμα που γράφηκε από τον ηγέτη του «βερισμού», κόντρα στις ιδέες του κινήματος. Είχε προηγηθεί ο «Προμηθέας Δεσμώτης», αλλά δεν καρποφόρησε. Ο «Οιδίπους Τύραννος» υπήρξε παραγγελία της Όπερας του Σικάγο και η είδηση της πρόθεσης για την μελοποίηση της Σοφόκλειας τραγωδίας αναγγέλθηκε στις 11 Ιουλίου 1912 στο ιταλικό περιοδικό Il Mondo Artistico.

Ο Λεονκαβάλλο έγραψε την όπερα ειδικά για τον μεγάλο βαρύτονο Τίτα Ρούφο, που η φωνή του θεωρείτο «θαύμα της Φύσης». Για το λιμπρέτο στράφηκε στον Τζιοβατσίνο Φορτζάνο. Όμως ο συνθέτης πέθανε στις 9 Αυγούστου 1919, χωρίς να ολοκληρώσει την όπερα και η χήρα του ανέθεσε στον Τζιοβάνι Πενάτσιο να ολοκληρώσει το έργο. Η παγκόσμια πρώτη έγινε στις 13 Δεκεμβρίου 1920. Οι κριτικές ήταν διθυραμβικές για τον Ρούφο, όχι όμως και για την ίδια την όπερα, την οποία πολλοί κριτικοί θεώρησαν ως απλό όχημα ανάδειξης της φωνής του διάσημου τενόρου.

Βέβαια μια τέτοια στάση αδικεί την όπερα που είναι μεγαλειώδης και δραματική και συμπεριλαμβάνει μερικές από τις καλύτερες σελίδες του λυρικού θεάτρου. Όπως έγραψε τότε ο Κάρλετον Χάκετ μετά την πρεμιέρα: «Η όπερα αυτή δεν μπορεί να θεωρηθεί αναβίωση της αρχαίας τραγωδίας, αλλά μία εντυπωσιακή αναπαραγωγή του παλαιού πνεύματος μέσα στα όρια της μοντέρνας μουσικής. Είναι προφανές ότι η παράσταση βασίζεται στον Ρούφο, αν και δεν πρόκειται για μνημειακή μουσική, αλλά μουσική με απίστευτη πράγματι, δραματική δύναμη».

Όμως τόσο ο διευθυντής της Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, αλλά και άλλων λυρικών θεάτρων σε Γαλλία, Ιταλία Γερμανία, Αργεντινή και Ελλάδα υπήρξαν δύσπιστοι στην πρόταση της Μπέρθα Λεονκαβάλλο και του Τίτα Ρούφο να ανεβάσουν την όπερα. Έτσι η όπερα πέρασε στην αφάνεια και έκανε το ευρωπαϊκό της ντεμπούτο το 1958. Έκτοτε λίγες φορές ανέβηκε στις σκηνές των λυρικών θεάτρων.

Η υπόθεση λίγο-πολύ γνωστή: Οι πολίτες της Θήβας έξω από το βασιλικό παλάτι ακούγονται να παρακαλούν τον Οιδίποδα, που τους απελευθέρωσε από την Σφίγγα, να τους λυτρώσει από την πανούκλα. Στην προσπάθεια του να διαλευκάνει την αιτία των συμφορών, ο Οιδίποδας έχει στείλει το Κρέοντα, αδελφό της γυναίκας του Ιοκάστης, στο Μαντείο των Δελφών. Ο χρησμός του Απόλλωνα λέει, ότι η επιδημία θα παύσει όταν ο δολοφόνος του Λαΐου, προγόνου του Οιδίποδα, θα τιμωρηθεί. Ο Κρέων πληροφορεί τον Οιδίποδα, ότι ο δολοφόνος του Λαΐου βρίσκεται στην Θήβα, αλλά ο χρησμός δεν αποκαλύπτει το όνομα του. Ο Κρέων τρέχει να βρει τον μάντη Τειρεσία, ενώ ο λαός δεν γνωρίζει ποιος είναι ο δολοφόνος. Ο Τειρεσίας αρνείται να πει αρχικά το όνομα, αλλά μετά από την πίεση του Οιδίποδα του αποκαλύπτει ότι ο ίδιος ο βασιλιάς είναι ο υπαίτιος του θανάτου του Λαΐου και της πανούκλας. Ο Οιδίποδας πιστεύει αρχικά ότι πρόκειται για συνωμοσία Κρέοντα και Τειρεσία για να του υφαρπάξουν τον θρόνο.

Όταν εμφανίζεται η Ιοκάστη, ταράζεται από την σύλληψη του αδελφού της. Εξηγεί δε στον Οιδίποδα ότι δεν πιστεύει σε χρησμούς γιατί μια φορά το Μαντείο της προφήτεψε ότι ο πρώτος της σύζυγος, Λάιος, θα φονευθεί από τον ίδιο της τον γιο, αλλά όμως δολοφονήθηκε από ληστές και το περιστατικό της μεταφέρθηκε από ένα υπηρέτη που γλίτωσε την επίθεση.

Από εκεί και πέρα ξετυλίγεται ο μίτος της τραγωδίας. Η Ιοκάστη είχε έναν γιο από τον Λάιο που τον δολοφόνησαν τρεις μέρες μετά την γέννηση του. Ο Οιδίποδας λέει ότι έφυγε από την Κόρινθο για να μην σκοτώσει, σύμφωνα με τον χρησμό, τον Πόλυβο, που θεωρούσε πατέρα του και για να μην κοιμηθεί με την Μερόπη, που θεωρούσε μητέρα του. Όμως ένας αγγελιοφόρος που έρχεται από την Κόρινθο του αποκαλύπτει ότι ο Πόλυβος δεν είναι ο πατέρας του, αλλά κατάγεται από την γενιά του Λαΐου και ότι τον έσωσε ένας βοσκός. Όταν ο βοσκός καλείται στο παλάτι αναγνωρίζει στο πρόσωπο του Οιδίποδα το μωρό τριών ημερών που έσωσε, αλλά και τον φονιά του Λαΐου. Αυτή η αποκάλυψη οδηγεί την Ιοκάστη στην αυτοκτονία και τον Οιδίποδα στην αυτοτύφλωση. Πρόκειται για τον απόλυτο ορισμό της αριστοτέλειας κάθαρσης όπου ζητείται η απονομή της δικαιοσύνης.

Στην παράσταση της Όπερας Θεσσαλονίκης σκηνοθέτης υπήρξε ο νεαρός Αλέξανδρος Ευκλείδης. Αυτός έστησε όλη την παράσταση γύρω από δύο βασικά σύμβολα: ένα τεράστιο πόδι που συμβολίζει την φυσική και ψυχική αρρώστια του Οιδίποδα και ένα τεράστιο χέρι που στρέφεται προς τους ουρανούς συμβολίζοντας την Θεία Δικαιοσύνη ή τον χρησμό του Απόλλωνα. Εκεί παρουσίασε έναν Οιδίποδα έρμαιο της Τύχης. Πράγμα που συμβολίζεται από τις κινήσεις μαριονέτας στο φινάλε. Ο λαός δεν έχει προσωπικότητα, ούτε θα έπρεπε να είχε σύμφωνα με το αριστοκρατικό ιδεώδες της Αρχαίας Ελλάδας. Διαφωνούμε με την μη εκμετάλλευση του τεχνάσματος της παρουσίας της Αθηνάς και του Απόλλωνα επί της σκηνής.

Ο Φερνάντο Αλβαρέζ που έπαιξε στις δύο πρώτες παραστάσεις λόγω αρρώστιας του Πιέρο Γκουανέρα ήταν αρκετά ικανοποιητικός στον ρόλο του Οιδίποδα. Έξοχη υπήρξε η Σοφία Βογιατζόγλου-Μητροπούλου στον ρόλο της Ιοκάστης. Επίσης καλοί υπήρξαν ο Δημήτρης Πακσόγλου (Κρέων) και ο Πέτρος Μαγουλάς (Τειρεσίας). Έξοχος υπήρξε ο Ερρίκος Φρεζής στην διεύθυνση της Συμφωνικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης. Τα κοστούμια ανήκαν στην Αλεξία Θεοδωράκη και τα σκηνικά στον Σωτήρη Στέλιο. Ενώ οι φωτισμοί στον Αλέκο Αναστασίου. Η διδασκαλία χορωδίας στην Μαίρη Κωνσταντινίδου και της Παιδικής Χορωδίας στην Μαρία-Έμμα Μελιγκοπούλου.

Μαζί με τον «Οιδίποδα Τύραννο» ανεβαίνουν και οι δημοφιλέστατοι «Παλιάτσοι» του Λεονκαβάλλο. Είναι η ιστορία της Κολομπίνας Νέντας που αγαπά τον Σίλβιο και απατά τον άνδρα της τον παλιάτσο Κάνιο. Την Νέντα αγαπάει δίχως ανταπόκριση ο πανάσχημος Τόνιο και θα είναι αυτός που θα ανοίξει τα μάτια του Κάνιο. Ο Κάνιο μετά την αποκάλυψη ζητά το όνομα του εραστή και αφού τραγουδήσει την πιο γνωστή άρια «Γέλα Παλιάτσο» (Vesti la Giubba), αποφασίζει να χρησιμοποιήσει την παράσταση (που μοιάζει με την πραγματική ζωή του Κάνιο και της Ντέννα) για να σκοτώσει τους δύο εραστές.

Σκηνοθέτης πάλι είναι ο Ευκλείδης και εδώ είναι πιο επινοητικός με το τέχνασμα του βωβού κινηματογράφου και έναν γρήγορο ρυθμό στην συνολική σκηνοθεσία. Στον ρόλο του Κάνιο είναι ο Χουάν Κάρλος Βασσάλο, που αποδίδει πολύ καλά το «μπρούτο» του ρόλου. Στον ρόλο της Νέντα η Όλγα Ξανθοπούλου και η Τζίνα Πούλου. Η μεγάλη μας προτίμηση από όλο το καστ υπήρξε ο εκπληκτικός Τζιανκάρλο Πασκουέτο στον ρόλο του Τόνιο.

Οι αιώνιοι εραστές του λυρικού θεάτρου και της Ελληνικής Παράδοσης θα λατρέψουν μία σπάνια παιγμένη επική όπερα. Ενώ για τους νεοφώτιστους οι «Παλιάτσοι» θα λειτουργήσουν ως πόλος έλξης. Και οι δύο απαιτείται να ανέβουν στην Θεσσαλονίκη για τις παραστάσεις που συνεχίζονται μέχρι τις 10 Φεβρουαρίου.