H «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» στο Ηρώδειο

Την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» του Στραβίνσκυ, το κορυφαίο αριστούργημα του μοντερνισμού, πρόκειται να ερμηνεύσει στο Ηρώδειο στις 23 Ιουνίου η διάσημη Ορχήστρα Νέων «Σιμόν Μπολιβάρ» υπό την διεύθυνση του γνωστού μαέστρου Γουστάβου Ντουνταμέλ. Στο ίδιο πρόγραμμα η κοσμαγάπητη «Πέμπτη Συμφωνία» του Μπετόβεν.

Μπορεί σήμερα η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» να χαρακτηρίζεται ως «το κορυφαίο μουσικό αριστούργημα του 20ου αιώνα, με τον ίδιο τρόπο που η «Ενάτη Συμφωνία» του Μπετόβεν υπήρξε το κορυφαίο αριστούργημα του 19ου αιώνα» (Κόπλαντ). Όμως δεν ήταν πάντα αυτή η άποψη του κοινού και των κριτικών. Αντίθετα, η πρεμιέρα της, στο Παρίσι του 1913, υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα της ιστορίας της κλασσικής μουσικής.

Μέχρι τότε, ο νεαρός Ίγκορ Στραβίνσκυ υπήρξε ο πιο πολυσυζητημένος συνθέτης στο Παρίσι της εποχή του. Το 1910, απογείωσε την καριέρα του με το εξαιρετικά δημοφιλές «Πουλί της Φωτιάς», μια μουσική για μπαλέτο στο μεγαλειώδες και κλασσικό στυλ του Τσαϊκόφσκυ. Την επόμενη χρονιά έγραψε την «Πετρούσκα», που παρόλο που ακουγόταν μοντέρνα μουσική στα αυτιά του κοινού, αγαπήθηκε γιατί βασιζόταν σε γνωστές παραδοσιακές μελωδίες. Έτσι το κοινό περίμενε μια επανάληψη της «Πετρούσκα», η ακόμα καλύτερα του «Πουλιού της Φωτιάς».

Ένα όραμα που θα άλλαζε την κλασσική μουσική

Όμως ο Στραβίνσκυ άλλα είχε στο μυαλό του. Άρχισε να νοιώθει την τονική παράδοση της κλασσικής μουσικής που έφτασε στα όρια της με τις όπερες του Βάγκνερ, να τον πνίγει. Ο ίδιος ο Ίγκορ Στραβίνσκυ έχει δηλώσει πως εμπνεύσθηκε το έργο όταν έβαζε τις τελευταίες πινελιές στο «Πουλί της Φωτιάς». Τότε ήταν που είχε ένα όραμα.

«Στην φαντασία μου είδα μια μεγάλη ιερή παγανιστική τελετή. Οι γεροντότεροι είχαν καθίσει σε ένα κύκλο και παρακολουθούσαν τον χορό πριν από τον θάνατο μιας παρθένου, που είχε επιλεχθεί να θυσιαστεί στον Θεό της Άνοιξης για να έχουν την καλοσύνη του και την γονιμότητα της γης». Το όραμα και η μουσική ήρθαν την ίδια στιγμή στο μυαλό του Στραβίνσκυ και τα χέρια του άρχισαν να παίζουν στο πιάνο ένα νευρικό ρυθμό. Έτσι γράφηκε ο «Χορός της Θυσίας» της τελικής σκηνής. Θα έπαιρνε πολύ καιρό για να καταγράψει ολόκληρη την μουσική, λόγω της ρυθμικής πολυπλοκότητας της. Το μπαλέτο περιγραφόταν ως «σκηνές από την παγανιστική Ρωσία σε δύο μέρη».

Ο ίδιος θα έγραφε αργότερα: «Δεν υπήρχε σύστημα που να με καθοδηγεί. Έγραφα ότι άκουγα μέσα μου». Η πρεμιέρα απέδειξε ότι αυτό που άκουγε μέσα του ήταν δίχως προηγούμενο και θα άλλαζε για πάντα την κλασσική μουσική.

Όπως και τα προηγούμενα έργα του Στραβίνσκυ, η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» ήταν γραμμένη κατά παραγγελία των ρώσικων μπαλέτων του Σέργκεϊ Ντιαγκίλεφ. Η σκηνοθεσία επρόκειτο να γίνει από τον Μισέλ Φωκίν και να χορογραφηθεί από τον θρυλικό Νιζίνσκυ.

Εδώ να πούμε ότι ο Στραβίνσκυ ζήτησε την βοήθεια του διάσημου εθνογράφου, μύστη και ζωγράφου Νικολάο Ρόεριτς για να μετατρέψει το όνειρο του σε μια ιστορία σλάβικου παγανισμού. Ο Ρόεριτς ήταν ο καλύτερος γνώστης της Ρώσικης προχριστιανικής κουλτούρας και πολλοί θεωρούν ότι χωρίς αυτόν η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» δεν θα ήταν η ίδια. Όπως είπε και ο ίδιος και ο Στραβίνσκυ στην βιογραφία του: «Σε ποιον θα μπορούσα να στραφώ για βοήθεια εκτός από τον καλύτερο γνώστη της παγανιστικής Ρωσίας;» Ο Ρόεριτς θα έφτιαχνε ακόμα τα σκηνικά της «Ιεροτελεστίας της Άνοιξης», όπως είχε κάνει και τα διάσημα σκηνικά στην δεύτερη πράξη στον «Πρίγκηπα Ιγκόρ» του Μποροντίν πάλι για τον θίασο του Νταγκίλεφ.

Ταραχές στην πρεμιέρα

Ο Στραβίνσκυ έδωσε το έργο στον Πιερ Μοντέ, τον μαέστρο των ρώσικων μπαλέτων να το ακούσει. Εκείνος θεώρησε ότι είχε να κάνει με τρελό και πίστευε ότι η παράσταση θα προκαλούσε σκάνδαλο. Έκανε λάθος. Η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» θα προκαλούσε ταραχές.

Η εισαγωγή του έργου έγινε ευχάριστα από το ανυποψίαστο κοινό. Όταν όμως το φαγκότο άρχισε να παίζει μια νευρώδη μουσική και τα βίαια βήματα των χορευτών αναπαρίσταναν την παγανιστική τελετή, το κοινό άρχισε να γιουχάρει δυνατά. Υπήρχαν διαμάχες ανάμεσα στους υποστηριχτές του έργου και εκείνους που το αντιπάθησαν. Σύντομα άρχισαν οι φωνές και στους διαδρόμους άρχισαν να πέφτουν οι πρώτες γροθιές. Η αστυνομία του Παρισιού έφτασε στο διάλειμμα, αλλά δεν μπορούσε να κάνει και πολλά. Εκείνο που ακολούθησε μόνο σαν χάος μπορούσε να περιγραφθεί. Ο Στραβίνσκυ και ο Νιζίνσκυ ήταν αποκαρδιωμένοι, αλλά ο Ντιαγκίλεφ δήλωσε ότι «το σκάνδαλο είναι αυτό που χρειαζόμουν».

Προς τι όμως αυτό το σκάνδαλο; Όταν κάποιος ακούσει για πρώτη φορά την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» παρατηρεί ότι δεν υπάρχει μια μετάβαση της μουσικής από το ένα μουσικό κομμάτι στο άλλο, αλλά ένα «σπάσιμο», όπου το ένα «σπασμένο» κομμάτι αντικαθιστάται από ένα άλλο. Αυτό επιτυγχάνεται με την βίαιη εναλλαγή μουσικών αποσπασμάτων δημιουργώντας ένταση στην ακρόαση της μουσικής.

Έμπνευση για τα «Carmina Burana» και τον «Πόλεμο των Άστρων»

Αυτή η βίαια εναλλαγή της μουσικής στην «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» δεν ήταν πρωτόγνωρη. Είχε τους προδρόμους της στα έργα του Μουσόργκσκυ και του Ρίμσκυ - Κορσάκωφ, των δύο κορυφαίων συνθετών του ρώσικου εθνικισμού στην μουσική. Ήταν μια αντίδραση στους συνθέτες της γερμανικής μουσικής, όπου η μουσική συνέχεια ήταν η νόρμα. Έτσι ο Στραβίνσκυ πατούσε πάνω σε μια «εθνική» παράδοση σπασίματος της αρμονίας.

Η ίδια η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» θα δημιουργούσε απογόνους στα «Κάρμινα Μπουράνα» του Καρλ Ορφ (1937) και την μουσική του Προκόβιεφ και του Κόπλαντ. Ήταν όμως η «Φαντασία» του Ντίσνεϊ (1940) που μετέτρεψε την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» από πέτρα του σκανδάλου σε αγαπημένο κομμάτι της συμφωνικής μουσικής. Ο Ντίσνεϊ θα χρησιμοποιούσε την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» στο σκετς της Δημιουργίας, ενώ η εισαγωγή του φαγκότο ήταν συντομευμένη και κάποια κομμάτια ενορχηστρώθηκαν από την αρχή. Ο Ντίσνεϊ θα πετύχαινε τον σκοπό του. Όχι μόνο μετέτρεψε το έργο του Στραβίνσκυ σε δημοφιλές κομμάτι κλασσικής μουσικής, αλλά έκανε τα παιδιά να το λατρέψουν.

Μια άλλη επιρροή στον κινηματογράφο θα ερχόταν στην δεκαετία του '70. Ήταν η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης», μαζί με τους «Πλανήτες» του Χολστ, που ενέπνευσε την μουσική του Τζων Γουίλλιαμς για τον «Πόλεμο των Άστρων». Το ίδιο δε, μπορεί να λεχθεί και για την μουσική του Τζέρυ Γκόλντσμιθ για την κλασσική ταινία επιστημονικής φαντασίας του 1981 «Outland» με τον Σων Κόννερυ.

Σήμερα η ερμηνεία της «Ιεροτελεστίας της Άνοιξης» δεν αποτελεί σκάνδαλο. Μεταπολεμικά, οι παραδοσιάρχες της κλασσικής μουσικής επέκτειναν τα γούστα τους, αγκαλιάζοντας την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης». Μάλιστα η μουσική του Στραβίνσκυ και του Σοστάκοβιτς αποτελούν τα τελευταία όρια όπου παραδοσιάρχες και μοντερνιστές συναντιούνται. Έτσι μόνο διευθυντές όπως ο Μπερνστάιν και ο Μπουλέζ αναπαρήγαγαν την ίδια ανατριχίλα και ανατρεπτικότητα της πρεμιέρας του 1913.

Εμείς πάντως θα είμαστε στις 23 Ιουνίου στο Ηρώδειο για να δούμε τον Γουστάβο Ντουνταμέλ να διευθύνει το κορυφαίο αριστούργημα του 20ου αιώνα με την Ορχήστρα Νέων «Σιμόν Μπολιβάρ». Ευκαιρία να κρίνουμε ιδίοις ώσι τι αισθήματα προκαλεί σήμερα ένα πάλαι ποτέ ανατρεπτικό έργο.

* O Γιώργος Πισσαλίδης έχει υπάρξει συνεργάτης των κυριότερων ελληνικών μουσικών περιοδικών (Ποπ & Ροκ, Jazz & Τζαζ, Οζ, Δίφωνο), αλλά και «έθνικ» περιοδικών του εξωτερικού (Folk Roots, Global Rhythm) Έχει γράψει το κεφάλαιο για την ελληνική μουσική στον διεθνούς κύρους «έθνικ» οδηγό «The Rough Guide on World Music: Europe, Asia & Pacific», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Penguin.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 12ης Ιουνίου 2010 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.