40 χρόνια από την ιρλανδική «Ματωμένη Κυριακή»

Έκλεισαν την Δευτέρα 30 Ιανουαρίου, 40 χρόνια από τα γεγονότα της «Ματωμένης Κυριακής» στο Ντέρυ της Βορείου Ιρλανδίας, στην διάρκεια της οποίας ο βρετανικός στρατός άνοιξε πυρ ενάντια σε μια ειρηνική διαδήλωση, σκοτώνοντας 13 πολίτες και τραυματίζοντας άλλους τόσους. Υπήρξε το γεγονός που οδήγησε δεκάδες Ιρλανδούς να καταταγούν στις γραμμές του «Προσωρινού IRA», πυροδοτώντας έτσι μια ένοπλη εξέγερση που κράτησε 22 χρόνια μέχρι την υπογραφή εκεχειρίας του 1994.

Όλα ξεκίνησαν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 με τις διακρίσεις ενάντια στην καθολική μειοψηφία σε θέματα ψήφου και διαμονής σε δημόσια κτίρια. Αυτό θα οδηγούσε στην ίδρυση του «Συνδέσμου Πολιτικών Δικαιωμάτων της Βορείου Ιρλανδίας», που εφάρμοζε την τακτική της μη βίας, στο πρότυπο του Γκάντι και του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ.

Τον Αύγουστο του 1969, η παρέλαση των «Ευελπίδων του Ντέρυ», μιας προτεσταντικής αδελφότητας που κάθε χρόνο γιορτάζει παρελαύνοντας την λύση της πολιορκίας που επέβαλε ο Καθολικός βασιλέας Ιάκωβος ο Βʼ στο προτεσταντικό Ντέρυ το 1689, προκάλεσε την «μάχη του Μπογκσάιντ» (λαϊκή συνοικία του Ντέρυ, της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της χώρας). Αυτή η μάχη σηματοδότησε την έναρξη των «Ταραχών», (1969-1994) με τον βρετανικό στρατό να αναλαμβάνει από εδώ και πέρα την διατήρηση της τάξης στην Βόρειο Ιρλανδία. Σήμανε επίσης την δημιουργία του «Προσωρινού IRA»/ Σιν Φέιν ως αντίδραση στην στροφή του Επίσημου IRA/Σιν Φέιν στον Μαρξισμό. Αντίθετα οι πρώτοι (στους οποίους ανήκαν αργότερα ο Γκέρυ Άνταμς, ο Μπόμπυ Σαντς κλπ) παραμένουν παραδοσιακοί οπαδοί μιας εθνικιστικής σοσιαλδημοκρατίας.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι οι Καθολικοί χωρίζονταν σε Εθνικιστές (Nationalists) και Ρεπουμπλικάνους (Republicans). Αμφότεροι ήταν υπέρ της ενιαίας Ιρλανδίας, αλλά οι πρώτοι ήταν (και παραμένουν) υποστηρικτές της κοινοβουλευτικής οδού με όλους τους πολιτικούς συμβιβασμούς που σημαίνει αυτό, ενώ οι δεύτεροι δεν δέχονται τίποτα λιγότερο από ανεξαρτησία μέσω του ένοπλου αγώνα. Αντίθετα οι Ενωτικοί Προτεστάντες, που είναι και η πλειοψηφία, θεωρούσε τους εαυτούς τους Βρετανούς και φοβόνταν τους Εθνικιστές. Έτσι μαγείρευαν τα εκλογικά αποτελέσματα σε περιοχές όπου οι τελευταίοι ήταν πλειοψηφία και αυτό ήταν ένα από τα θέματα για τα οποία διαμαρτυρόταν ο «Σύνδεσμος για τα Πολιτικά Δικαιώματα στην Βόρεια Ιρλανδία».

Το 1971, 342 άτομα φυλακίσθηκαν χωρίς δίκη στην Βόρεια Ιρλανδία ως ύποπτοι για συμμετοχή στους δύο ΙRA. Όταν μάλιστα αποκαλύφθηκαν οι συνθήκες διαβίωσης και τα βασανιστήρια, ξέσπασαν ταραχές στο Μπέλφαστ, ενώ πολλές διαδηλώσεις οργανώθηκαν από τον «Σύνδεσμο Πολιτικών Δικαιωμάτων της Βορείου Ιρλανδίας». Μία τέτοια ήταν και η διαδήλωση της 30ης Ιανουαρίου 1972, που έμεινε γνωστή πλέον ως «Ματωμένη Κυριακή».

Από τον Αύγουστο του 1971, οι παρελάσεις και οι πορείες απαγορεύθηκαν για Εθνικιστές και Ενωτικούς. Όμως αυτή η διαδήλωση είχε οργανωθεί από τον πρώην βουλευτή Ίβαν Κούπερ και είχε την ατμόσφαιρα καρναβαλιού. Οι αρχές είχαν αποφασίσει να επιτρέψουν την πορεία να περάσει μέσα από τις εθνικιστικές συνοικίες, αλλά να μην την αφήσουν να φτάσει στην Πλατεία του Δημαρχείου. Ο διοικητής της Βασιλικής Αστυνομίας του Ούλστερ δεν ήθελε βίαιη αντιμετώπιση της πορείας, αλλά μόνο να φωτογραφηθούν οι διαδηλωτές και σε περίπτωση ταραχών να γίνουν συλλήψεις. Όμως ο διοικητής χερσαίων δυνάμεων της Βορείου Ιρλανδίας, Ρόμπερτ Φορντ είχε άλλη άποψη: να αφήσει τους διαδηλωτές να μπουν στο κέντρο και να εφαρμόσει «επιχείρηση σκούπας». Κάλεσε δε από το Λονδίνο το 1ο Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών για να κάνει συλλήψεις.

Το πλήθος σχεδίαζε να πάει στο Δημαρχείο, αλλά επειδή ο στρατός είχε στήσει οδοφράγματα, στράφηκε προς την διάσημη Γωνία του Ελεύθερου Ντέρρυ (εκεί που το 1969 είχε στηθεί η τοιχογραφία «Τώρα Μπαίνετε στο Ελεύθερο Ντέρρυ»). Μια ομάδα από εθνικιστές νεαρούς πετούσε πέτρες στους αστυνομικούς, αλλά αυτό ήταν κάτι συνηθισμένο. Ο στρατός απάντησε με εκτοξευτήρες νερού, δακρυγόνα και πλαστικές σφαίρες για να διαλύσει τους εξεγερμένους. Κάποια στιγμή το αρχηγείο της Αστυνομίας ανέφερε ότι δήθεν ελεύθεροι σκοπευτές του IRA δρούσαν στην περιοχή. Στην πραγματικότητα οι δύο φράξιες του IRA είχαν συμφωνήσει με τον Κούπερ να κατέβουν στη πορεία άοπλοι.

Στις 16:07 το Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών πήρε την άδεια να μπει στο Μπογκσάιντ. Όταν όμως ένας αξιωματικός πυροβόλησε πάνω από τα κεφάλια των διαδηλωτών και η ηχώ ακουγόταν σε όλη την περιοχή, πίστεψαν ότι δεχόταν επίθεση. Τότε άρχισαν να πυροβολούν αδιάκριτα σε όποιον έβρισκαν μπροστά τους. Ο πρώτος νεκρός έπεσε στην οδό Τσάμπερλαιν. Ήταν ο 17χρονος Τζάκι Ντιούντυ που έτρεχε δίπλα στον ιερέα Έντουαρντ Ντέηλυ. Παρόλη την διαταγή για παύση πυρός, οι αλεξιπτωτιστές άρχισαν να κυνηγούν το πλήθος και έριξαν εκατό σφαίρες. Άλλοι δώδεκα νεκροί έπεσαν στο κράσπεδο. Ήταν οι Πάτρικ Τζόσεφ Ντόχερτυ (31 ετών), Μπέρναντ Μακ Γκοίγκαν (41 ετών), Χιου Πάιους Γκίλμουρ (17 ετών), Κέβιν Μακ Ελχίνεϋ (17 ετών), Μάικλ Γκέραρλντ Κέλλυ (17 ετών), Τζων Πάιους Γιανγκ (17 ετών), Γουίλλιαμ Νόελ Νας (19 ετών), Μάικλ Μακ Ντέιντ (20 ετών), Τζέημς Τζόσεφ Ραίη (22 ετών), Γκέραλντ Ντονάχυ (17 ετών), Γκέραλντ Μακ Κίννεϋ (34 ετών), Γουίλλιαμ Άντονυ Μακ Κϊννεϋ (27 ετών) και ο Τζων Τζόνστον (59 ετών) που υπέκυψε στα τραύματα του, μετά από 4,5 μήνες.

Την επόμενη μέρα, στο βρετανικό Κοινοβούλιο ο Υπουργός Εσωτερικών δήλωσε ότι οι αλεξιπτωτιστές απάντησαν σε επιθέσεις με όπλα και βόμβες με καρφιά από μέλη του IRA. Όλοι όμως οι αυτόπτες μάρτυρες (διαδηλωτές, κάτοικοι του Ντέρυ, Βρετανοί και Ιρλανδοί δημοσιογράφοι) δήλωναν ότι οι στρατιώτες πυροβολούσαν σε ένα άοπλο πλήθος ή στόχευαν αυτούς που προσπαθούσαν να διαφύγουν η να φροντίσουν τους τραυματίες. Ο πρωθυπουργός της Αγγλίας Έντουαρντ Χηθ διέταξε τον υπουργό Δικαιοσύνης Λόρδο Γουίντζεϋ να δημιουργήσει εξεταστική επιτροπή και να βγάλει πόρισμα. Όταν αυτό ήταν έτοιμο (10/4/1972), ήταν προκατειλημμένο και αθώωνε τους αλεξιπτωτιστές, κατηγορώντας ουσιαστικά τα θύματα, ως ένοχους.

Στο Δουβλίνο, την επόμενη μέρα των γεγονότων, το οργισμένο πλήθος έκαψε την αγγλική πρεσβεία. Οι σχέσεις Ιρλανδίας και Αγγλίας έφτασαν στο χαμηλότερο τους σημείο. Πολύς κόσμος άρχισε να κατατάσσεται στον «Προσωρινό IRA», κάτι που μέχρι τότε αρνιόταν πιστεύοντας στις ειρηνικές μεθόδους. Και παρόλο που διαφωνούμε με τα τυφλά κτυπήματα του IRA, θα αποδεικνυόταν τελικά ότι «η μόνη δικαιοσύνη είναι το σπαθί».

Πολλοί καλλιτέχνες Ιρλανδικής καταγωγής τραγούδησαν για την Ματωμένη Κυριακή, διαμαρτυρόμενοι για το μακελειό. Από αυτά το πιο πατριωτικό και πιο δυναμικό ήταν το «Sunday Bloody Sunday» του Τζων Λέννον από το 1972. Ναι αυτού που τραγούδησε το διεθνιστικό «Imagine!» Μάλιστα 30 χρόνια μετά διασκευάσθηκε από τους «The Wolfe Tones», το κορυφαίο συγκρότημα του Ιρλανδικού ρεπουμπλικανισμού.

Ήταν Κυριακή, Ματωμένη Κυριακή
Όταν πυροβόλησαν τους ανθρώπους που ήταν εκεί.
Οι κραυγές των δεκατριών μαρτύρων
γέμισαν τον αέρα του Ελεύθερου Ντέρυ
Είναι κανείς ανάμεσα σας
που τολμά να κατηγορήσει για αυτό τα παιδιά;
Ούτε ένας στρατιώτης δεν μάτωσε
όταν κάρφωσαν τα καπάκια των φέρετρων.

Ισχυρίζεστε ότι είστε πλειοψηφία
Το ξέρετε ότι αυτό είναι ψέμα.
Στην πραγματικότητα είστε μειονότητα
σε αυτό το μικρό σμαραγδένιο νησί.
Όταν απαγορεύουν τις πορείες μας
Έχουν πολλά να μάθουν
Η φυλάκιση (χωρίς δίκη) δεν είναι λύση
Είναι η σειρά των μανάδων να κάψουν.

Εσείς Εγγλέζικα γουρούνια και Σκωτσέζοι
που σταλθήκατε να αποικίσετε τον Βορρά
Πως τολμάτε να κρατάτε σε ομηρία
Έναν λαό περήφανο και ελεύθερο;
Κρατήστε την Ιρλανδία για τους Ιρλανδούς
Στείλτε τους Εγγλέζους πίσω στην θάλασσα

Είναι πάντα Ματωμένη Κυριακή
στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως
Επαναπατρισθείτε στην Βρετανία
Όλοι εσείς που την αποκαλείτε πατρίδα
Αφήστε την Ιρλανδία στους Ιρλανδούς
Δεν είμαστε ούτε με το Λονδίνο, ούτε με την Ρώμη.

Τέλος το 2002 γυρίσθηκε η «Ματωμένη Κυριακή» του Πώλ Γκρήνγκρας με τον Τζέημς Νίσμπερυ στον ρόλο του Ιβάν Κούπερ που κέρδισε Χρυσή Άρκτο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου.

Εν τω μεταξύ, το 1998 ο Τόνυ Μπλαιρ διέταξε μια δεύτερη εξεταστική επιτροπή, την επιτροπή Σάβιλ. Το πόρισμα, που βγήκε μόλις το 2010 αθώωνε τα θύματα και ο Ντέηβ Κάμερον, ο συντηρητικός πρωθυπουργός ζήτησε συγγνώμη από τις οικογένειες των θυμάτων εκ μέρους του βρετανικού Κοινοβουλίου. Μια απόφαση που συμφώνησε μαζί της το 61% των Βρετανών και 71% των Βορειο-Ιρλανδών, σβήνοντας έτσι έναν εφιάλτη σχεδόν 40 χρόνων.