Ο γόρδιος δεσμός του μεταναστευτικού προβλήματος της Ελλάδας

Οι 4 βασικοί νόμοι

Πριν προχωρήσουμε στην αξιολόγηση της μεταναστευτικής πολιτικής αλλά και της πολιτικής ενσωμάτωσης μεταναστών μίας χώρας είναι χρήσιμο να έχουμε υπ’ όψιν μας τέσσερις βασικές παραμέτρους οι οποίες παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην επιτυχία ή στην αποτυχία των εν λόγω πολιτικών. Οι τέσσερις αυτοί «βασικοί νόμοι» είναι, συνοπτικά, οι εξής:

• Δεν μπορεί ουσιαστικά να εφαρμοσθεί μεταναστευτική πολιτική αν δεν καταπολεμηθεί η παράνομη μετανάστευση, καθώς η δεύτερη θα ανατρέπει κάθε υπόθεση και σχεδιασμό που γίνεται κατά την χάραξη της πρώτης
• Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των μεταναστών που εγκαθίστανται σε μία περιοχή ή χώρα, τόσο δυσκολότερη είναι η κοινωνική ενσωμάτωσή τους
• Όσο μεγαλύτερη είναι η πολιτισμική εγγύτητα (cultural proximity) του πληθυσμού των μεταναστών με τον γηγενή πληθυσμό, τόσο ευκολότερη είναι η κοινωνική ενσωμάτωση των μεταναστών
• Για να είναι εφικτή η ενσωμάτωση των μεταναστών στην κοινωνία των γηγενών, θα πρέπει να υπάρχουν θετικές στάσεις και από τις δύο πλευρές

Η σημερινή κατάσταση στην Ελλάδα

Σύμφωνα με στοιχεία του Απριλίου 2016 οι μετανάστες από τρίτες χώρες (εκτός ΕΕ) με νόμιμη άδεια παραμονής (στην πλειονότητά τους εκ των υστέρων νομιμοποιημένοι) ήταν 501.351. Το 76% (380.756) εξ’ αυτών προέρχεται από την Αλβανία, ενώ η επόμενη σε μέγεθος εθνότητα είναι οι Ουκρανοί (3,9% - 19.413 άτομα). Ο αριθμός των παρανόμων μεταναστών είναι άγνωστος και οι εκτιμήσεις ποικίλλουν ανάλογα με τις παραδοχές στις οποίες βασίζονται.

Το ΕΛΙΑΜΕΠ είχε εκτιμήσει ότι το 2010 ο αριθμός των παρανόμων μεταναστών στην Ελλάδα ανερχόταν σε 470.000 (Καθημερινή, 16/1/2011), ενώ ο πρώην διοικητής της ΕΥΠ, πρέσβυς ε.τ. Ιωάννης Κοραντής, σε συνέντευξή του είχε δηλώσει ότι υπολόγιζε τον συνολικό αριθμό των μεταναστών στην Ελλάδα σε 1.800.000, εκ των οποίων νoμιμοποιημένοι ήταν οι 600.000 (Athens News, 28/9/2009). Στις αρχές του 2015, η τότε αναπληρώτρια υπουργός Μεταναστευτικής Πολιτικής Τασία Χριστοδουλοπούλου υποστήριζε ότι ο αριθμός τους ήταν περίπου 300.000 άτομα (Έθνος, 8/3/2015).

Εκτός, όμως, από την σημερινή – στατική – εικόνα, θα πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπ’ όψιν και η δυναμική εικόνα – αυτή των προβλέψεων των επερχόμενων πληθυσμιακών εξελίξεων. Η εικόνα αυτή είναι ιδιαιτέρως σημαντική για την χώρα μας, η οποία αντιμετωπίζει έντονα το φαινόμενο της υπογεννητικότητας και της πληθυσμιακής γήρανσης, παράλληλα με την αυξημένη εισροή παρανόμων μεταναστών. Σύμφωνα με πρόβλεψη του καθηγητή Μανόλη Δρεττάκη, το 2060 ο συνολικός πληθυσμός των μεταναστών στην χώρα θα είναι 2.392.531 άτομα και των Ελλήνων 8.902.133 (Αυγή, 24/7/2011). Δηλαδή, με βάση τα δεδομένα του 2011, εκτιμάται ότι συνολικά οι μετανάστες θα αποτελούν το 21% του πληθυσμού της Ελλάδας το 2060.

Τα «συμπτώματα» μίας αποτυχημένης μεταναστευτικής πολιτικής

Η επιτυχία ή η αποτυχία της ακολουθούμενης μεταναστευτικής πολιτικής μπορεί να καταδειχθεί από κάποιες παραμέτρους οι οποίες λειτουργούν ως «δείκτες» αξιολόγησης. Τρεις βασικοί τέτοιοι δείκτες είναι η συμμετοχή στην βαριά εγκληματικότητα, το ποσοστό ανεργίας και ο κίνδυνος φτώχειας.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ελληνικής Αστυνομίας, η συμμετοχή των αλλοδαπών στους συλληφθέντες δράστες κάποιων βαριών εγκλημάτων κατά το 2015 έχει ως εξής:

• για ανθρωποκτονίες αλλοδαποί ήταν το 26,2% των συλληφθέντων
• για βιασμούς αλλοδαποί ήταν το 38% των συλληφθέντων
• για αδικήματα σεξουαλικής εκμετάλλευσης αλλοδαποί ήταν το 60,3% των συλληφθέντων
• για ληστείες αλλοδαποί ήταν το 37,7% των συλληφθέντων

Επίσης, στοιχεία του Υπουργείου Δικαιοσύνης δείχνουν ότι την 1/1/2015 οι αλλοδαποί αποτελούσαν το 58% του συνόλου του πληθυσμού των φυλακών (6.882 από τους 11.798 κρατούμενους). Τέλος, σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Δημοσίας Τάξης, ο αριθμός των συλληφθέντων αλλοδαπών δραστών κατά την περίοδο 1998-2012 υπερτριπλασιάσθηκε (από 6.094 το 1998 σε 20.265 το 2012). Καθίσταται, λοιπόν, εμφανές ότι η συμμετοχή των αλλοδαπών στην βαριά εγκληματικότητα είναι πολλαπλάσια του ποσοστού τους στον πληθυσμό.

Επιπλέον, η Έρευνα Εργατικού Δυναμικού για το β’ τρίμηνο του 2016 έδειξε ότι το ποσοστό ανεργίας των ατόμων με ξένη υπηκοότητα ανέρχεται στο 28,2% σε σύγκριση με το ποσοστό ανεργίας των Ελλήνων υπηκόων το οποίο ανέρχεται στο 22,7% (Δελτίο Τύπου Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, 15/9/2016). Επίσης, η συντριπτική πλειονότητα (64,3%) του πληθυσμού των αλλοδαπών ηλικίας 18-64 ετών βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ενώ για τους Έλληνες το αντίστοιχο ποσοστό φθάνει το 37,4% (Δελτίο Τύπου Ελληνικής Στατιστικής Αρχής, 23/6/2016).

Και τα τρία αυτά στοιχεία αποτελούν σοβαρές ενδείξεις ότι η μεταναστευτική πολιτική της χώρας πάσχει καθώς η εφαρμογή της επιφέρει δυσμενείς συνέπειες (επίταση βαριάς εγκληματικότητας, ανεργίας και κινδύνου φτώχειας) στην ελληνική κοινωνία και οικονομία.

Συλληφθέντες παράνομοι μετανάστες

Πραγματοποιηθείσες απελάσεις

Πηγή: Στοιχεία ΕΛ.ΑΣ. και Υπουργείου Εσωτερικών

Η αναπόφευκτη αποτυχία της ενσωμάτωσης και ο κίνδυνος για την κοινωνική συνοχή

Ο αυξημένος κίνδυνος για την κοινωνική συνοχή λόγω της αυξημένης εισροής και εγκατάστασης μεταναστών στην χώρα προκύπτει και από στοιχεία της Eurostat. Σύμφωνα με αυτά το ποσοστό των αλλοδαπών στην χώρα μας (7,8%) είναι πολύ υψηλότερο από τον μέσο όρο της ΕΕ (6,7%), αλλά και το ποσοστό των αλλοδαπών που προέρχονται από χώρες εκτός ΕΕ και βρίσκονται στην χώρα μας (6,1%) είναι επίσης πολύ υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (3,9%) (Eurostat news release “Foreign citizens accounted for fewer than 7% of persons living in the EU Member States in 2014”, 230/2015 – 18 December 2015).

Επίσης, σύμφωνα με δημοσκόπηση του Pew Research Center, το 86% των Ελλήνων επιθυμεί την μείωση του αριθμού των μεταναστών, μόλις το 35% θεωρεί ότι οι μετανάστες θέλουν να υιοθετήσουν τα έθιμα της χώρας, το 51% θεωρεί ότι επιβαρύνουν την εγκληματικότητα, ενώ το 70% θεωρεί ότι οι μετανάστες αυξάνουν την ανεργία και επιβαρύνουν την κοινωνική πρόνοια (Pew Research Center - “A fragile rebound for EU image on the eve of European Parliament Elections”, 12 May 2014).

Δεδομένου του ότι οι προερχόμενοι από χώρες εκτός ΕΕ μετανάστες ενσωματώνονται σε μικρότερο βαθμό και με μεγαλύτερη δυσκολία συγκριτικά με εκείνους που προέρχονται από χώρες εντός ΕΕ, η κατάσταση στην χώρα μας δεν εμπνέει αισιοδοξία για την επίτευξη κοινωνική συνοχής. Αν μάλιστα συνυπολογίσουμε ότι οι ξένοι υπήκοοι στην Ελλάδα πλήττονται σε μεγαλύτερο ποσοστό από την ανεργία και αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας, τότε η εικόνα δεν είναι καθόλου ρόδινη ούτε για το παρόν, αλλά ούτε και για το μέλλον. Συμπερασματικά, ουδείς από τους τέσσερις «βασικούς νόμους» πληρείται στην χώρα μας προκειμένου να υπάρξει αποτελεσματική μεταναστευτική πολιτική αλλά και πολιτική ενσωμάτωσης μεταναστών!

Ποιο ήταν το βασικό λάθος της μεταναστευτικής πολιτικής της Ελλάδας;

Το βασικό και διαχρονικό λάθος της μεταναστευτικής πολιτικής που προσπάθησαν να χαράξουν διαδοχικές κυβερνήσεις στην χώρα μας ήταν η εφαρμογή αλλεπάλληλων εκ των υστέρων νομιμοποιήσεων παρανόμων μεταναστών (1997, 2001, 2005 και 2007). Με την πρακτική αυτή η Ελλάδα έδωσε ένα πολύ δυνατό μήνυμα στους παράνομους μετανάστες ότι αν καταφέρουν να εισέλθουν στην χώρα, να παραμείνουν σε αυτήν και να βρουν απασχόληση τότε αργά ή γρήγορα θα νομιμοποιηθούν!

Αν μάλιστα ληφθεί υπ’ όψιν ότι οι διαδικασίες εξέτασης και χορήγησης των αδειών παραμονής παρουσίασαν σημαντικά προβλήματα εγκυρότητας των συνοδευτικών εγγράφων των αιτήσεων και μαστίζονταν από αλλεπάλληλες περιπτώσεις διαφθοράς και πλαστογραφίας, τότε γίνεται αντιληπτό το μέγεθος της σαθρότητας των εκ των υστέρων νομιμοποιήσεων των παρανόμων μεταναστών που έγιναν στην χώρα μας. Αξίζει ενδεικτικά να υπενθυμισθεί ότι ο τότε αναπληρωτής Υπουργός Εσωτερικών Λεωνίδας Γρηγοράκος έχει παραδεχθεί στην Βουλή ότι την πενταετία 2007-2011 εκλάπησαν από φορείς του Δημοσίου πάνω από 86.000 νομιμοποιητικά έγγραφα μεταναστών (Καθημερινή, 21/2/2014).

Περί προσφύγων

Μεγάλη σύγχυση υπάρχει μεταξύ των όρων «μετανάστης» και «πρόσφυγας», καθώς πολλές φορές χρησιμοποιούνται ως συνώνυμοι ενώ, αντιθέτως, το περιεχόμενό τους είναι διακριτό. Σύμφωνα με την Σύμβαση της Γενεύης του 1951 πρόσφυγας είναι εκείνος ο οποίος λόγω «δεδικαιολογημένου φόβου διώξεως λόγω φυλής, θρησκείας, εθνικότητος, κοινωνικής τάξεως ή πολιτικών πεποιθήσεων ευρίσκεται εκτός της χώρας της οποίας έχει την υπηκοότητα και δεν δύναται ή, λόγω του φόβου τούτου, δεν επιθυμεί να απολαύη της προστασίας της χώρας ταύτης». Ο πρόσφυγας, δηλαδή, διαφέρει ουσιαστικά από τον μετανάστη, ο οποίος μεταβαίνει σε μία χώρα κατόπιν προσκλήσεως προκειμένου να καλύψει κάποιο κενό στην αγορά εργασίας.

Γενικά, για το θέμα των προσφύγων θα πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν μας ότι:

• Όσοι συλλαμβάνονται στα σύνορα της χώρας και δηλώνουν ότι προέρχονται από σπαρασσόμενη χώρα δεν σημαίνει ότι είναι ειλικρινείς στην δήλωσή τους αυτή
• Ακόμα και αν όντως προέρχονται από τέτοια χώρα αυτό δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι δικαιούνται προστασίας καθώς δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι όλες οι περιοχές της χώρας αυτής βρίσκονται σε αναταραχή ή ότι όλες οι εθνοτικές ή θρησκευτικές της κοινότητες διώκονται
• Ο πραγματικός πρόσφυγας θα πρέπει να μένει στην πρώτη ασφαλή χώρα που συναντά αφού εγκαταλείψει την δική του
• Ο πρόσφυγας θα πρέπει να επιστρέψει στην χώρα προέλευσής του μόλις ομαλοποιηθεί η κατάσταση εκεί ή μόλις εκλείψουν οι λόγοι που τον έκαναν να την εγκαταλείψει, εκτός εάν αυτή η αλλαγή των συνθηκών προκύψει μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα

Ενδεικτικό των προαναφερθέντων είναι το γεγονός ότι το ποσοστό αναγνώρισης ασύλου στην Ελλάδα ανέρχεται σήμερα μόλις στο 23% των αιτήσεων (Καθημερινή, 31/7/2016).

Πώς σκοπεύει να χειρισθεί το θέμα η κυβέρνηση;

Μία σαφής εικόνα των κυβερνητικών προθέσεων για τον περαιτέρω χειρισμό του μεταναστευτικού ζητήματος δίδεται από ένα δελτίο το οποίο εκδόθηκε στις 4/7/2016 από το Γραφείο Τύπου του Αναπληρωτή Υπουργού Γιάννη Μουζάλα και στο οποίο, μεταξύ άλλων, αναφέρονται τα εξής:

• «Παρά την προσφυγική κρίση που συντάραξε τη χώρα το 2015, οι αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Μεταναστευτικής Πολιτικής δεν έχουν αμελήσει την τακτοποίηση της διαμονής όσων διαβιούν παράνομα στη χώρα».
• «Η χορήγηση κινήτρων για την καταγραφή της παράνομης απασχόλησης, καθώς και η βελτίωση στη διαδικασία χορήγησης αδειών διαμονής σε όσους αποδεδειγμένα διαβιούν στη χώρα για πολλά χρόνια, είναι τα κύρια μέσα με τα οποία το Υπουργείο Μεταναστευτικής Πολιτικής σχεδιάζει να αντιμετωπίσει το ζήτημα της παράτυπης διαμονής στη χώρα».
• «Προς το σκοπό αυτό θα προωθηθούν σύντομα τροποποιήσεις της μεταναστευτικής πολιτικής, προς την κατεύθυνση της υποβοήθησης της ένταξης των νόμιμα διαμενόντων μεταναστών στη χώρα, όπως επίσης και της περαιτέρω βελτίωσης της διαδικασίας χορήγησης αδειών διαμονής».

Τα προαναφερθέντα σημεία δείχνουν ότι η κυβέρνηση προσανατολίζεται προς κάποιου είδους «νομιμοποίηση» (και ενδεχομένως και μονιμοποίηση) της παρουσίας στην χώρα των παρανόμων μεταναστών. Αξίζει να επισημανθεί ότι στο εν λόγω δελτίο τύπου δεν γίνεται η παραμικρή αναφορά σε προσπάθεια βελτίωσης των διαδικασιών επαναπατρισμού και επαναπροωθήσεως παρανόμων μεταναστών στις χώρες καταγωγής τους.

Τι πρέπει να γίνει;

Για την χάραξη μίας ουσιαστικής και μακρόπνοης στρατηγικής για την μεταναστευτική πολιτική της χώρας απαιτείται να υπάρχει μία κατά το δυνατόν πληρέστερη και σαφέστερη εικόνα των αναγκών του κάθε κλάδου της αγοράς εργασίας, αλλά και να συνεκτιμώνται και άλλες παράμετροι όπως η χωρητικότητα των υποδομών της χώρας, η εθνική ασφάλεια και η κοινωνική συνοχή.

Πιο συγκεκριμένα θα πρέπει:

• Να εκτιμώνται περιοδικά οι ανάγκες της αγοράς εργασίας σε μόνιμο αλλοδαπό εργατικό δυναμικό (πόσοι μετανάστες χρειάζονται, σε ποιους κλάδους, με ποια προσόντα και για πόσο χρονικό διάστημα)
• Να εκτιμάται η χωρητικότητα των υποδομών της χώρας (π.χ. νοσοκομείων, σχολείων, χώρων φιλοξενίας κλπ) σε αλλοδαπό πληθυσμό
• Να εκτιμάται περιοδικά η στάση του γηγενούς πληθυσμού απέναντι στους μετανάστες με άδεια παραμονής, απέναντι στους παράνομους μετανάστες και απέναντι στους πρόσφυγες
• Να βελτιωθεί η φύλαξη των χερσαίων και θαλάσσιων συνόρων της χώρας (και με την συμμετοχή της ΕΕ)
• Να αυξηθεί ακόμα περισσότερο ο αριθμός των επαναπατριζομένων αλλοδαπών (και με την συμμετοχή της ΕΕ)
• Να μην ανανεώνονται οι άδειες παραμονής των αλλοδαπών που δεν βρίσκουν πλέον εργασία στην χώρα
• Να αστυνομευθεί η συμμόρφωση των εργοδοτών με την νομοθεσία για την παράνομη απασχόληση αλλοδαπών
• Να μην πραγματοποιηθούν νέες εκ των υστέρων νομιμοποιήσεις παρανόμων μεταναστών
• Να τεθούν ως βασικά κριτήρια χάραξης της μεταναστευτικής πολιτικής της Ελλάδας η εθνική ασφάλεια και η κοινωνική συνοχή

Ποιος θα λύσει τον γόρδιο δεσμό;

Η Ελλάδα ακολούθησε μέχρι σήμερα μία «στρουθοκαμηλική» μεταναστευτική πολιτική, η οποία χαρακτηριζόταν από αλλεπάλληλες εκ των υστέρων νομιμοποιήσεις παρανόμων μεταναστών, από μείωση των προϋποθέσεων ανανέωσης των αδειών παραμονής (μείωση αριθμού απαιτουμένων ενσήμων), αλλά και από προσπάθειες εκ των υστέρων νομιμοποίησης δια της πλαγίας οδού (π.χ. πρόσφατο νομοσχέδιο του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, Τύπος της Κυριακής 11/9/2016). Αυτή η πολιτική όχι μόνο δεν έλυσε το πρόβλημα αλλά, αντιθέτως, το επέτεινε!

Παράλληλα, η πολιτική ελίτ της χώρας δεν δείχνει να έχει την βούληση για την χάραξη σοβαρής μεταναστευτικής πολιτικής. Το πολιτικό προσωπικό τα παραπέμπει όλα στην ΕΕ και στο όταν εκείνη θα… «δεήσει» να διαμορφώσει μία συνεκτική μεταναστευτική πολιτική. Μέχρι τότε όμως τι θα γίνει; Θα εξακολουθήσει η υφιστάμενη κατάσταση; Εκτός από την αποτροπή της παράνομης εισόδου στην χώρα και την επίταση των απελάσεων και του επαναπατρισμού των παρανόμων μεταναστών, αυτό που απαιτείται για την διαμόρφωση σοβαρής μεταναστευτικής πολιτικής είναι μία αποτίμηση των αναγκών της οικονομίας μας σε αλλοδαπό εργατικό δυναμικό αλλά και των αντίστοιχων χωρητικοτήτων των υποδομών της χώρας και της ελληνικής κοινωνίας. Αν δεν γίνουν αυτά η κατάσταση μόνο θα χειροτερεύει.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 1ο τεύχος (Δεκέμβριος 2016) του περιοδικού «Zero».