Χέρμπερτ φον Κάραγιαν: ένας εθνικιστής του πόντιουμ

Συμπληρώνονται φέτος 20 χρόνια από τον θάνατο του ελληνικής καταγωγής αρχιμαέστρου Χέρμπερτ φον Κάραγιαν. Είναι νομίζω η κατάλληλη ευκαιρία να τιμήσουμε όχι μόνο ένα μεγάλο τέκνο της Ελλάδος, αλλά και ένα κορυφαίο καλλιτέχνη που ουδέποτε απαρνήθηκε την εθνικιστική του ιδεολογία.

Ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν γεννήθηκε ως Χέρμπερτ Ρίτερ φον Κάραγιαν στο Σάλτζμπουργκ στις 5 Απριλίου 1908. Ο πατέρας του Έρνστ Κάραγιαν ανήκε στην ανωτέρα αστική τάξη και καταγόταν από την Κοζάνη. Ενώ η μητέρα του, Μάρτα ήταν Σερβικής καταγωγής. Ο προ-προ-προπάππος του Γεώργιος Ιωάννης Καραγιάννης εγκατέλειψε την τουρκοκρατούμενη Κοζάνη το 1767 για τον ελεύθερο και κοσμοπολίτικο αέρα της Βιέννης και τελικά εγκαταστάθηκε στο Τσέμνιτζ της Σαξωνίας. Εκεί, αυτός και ο αδελφός του συμμετείχαν στην ίδρυση της βιομηχανίας ρούχων της Σαξονίας. Για τις προσφορές τους ανακηρύχθηκαν σε ευγενείς από τον Φρειδερίκο Αύγουστο τον 3ο στις 1 Ιουνίου 1792. Εξ' ου και το αριστοκρατικό προσωνύμιο «φον» του ονόματος του, ενώ το Καραγιάννης έγινε Κάραγιαν. Ό Κάραγιαν ποτέ δεν αρνήθηκε τις ελληνικές του ρίζες και όταν συναντούσε Έλληνες θαυμαστές η συνεργάτες, τους ζητούσε να του μιλούν στην πατρική του γλώσσα.

Ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν υπήρξε παιδί - θαύμα. Σε ηλικία 3 ετών έπαιζε πιάνο και στα 8 του έδωσε το πρώτο του ρεσιτάλ. Στα 20 του χρόνια είδε τον Αρτούρο Τοσκανίνι να διευθύνει και κατάλαβε ήδη τι ήθελε να κάνει για τα επόμενα χρόνια της ζωής του. Έκανε το ντεμπούτο του στις 2 Μαρτίου 1929 με τους «Γάμους του Φιγκαρό» του Μότσαρτ στην όπερα της πόλης του Ουλμ, όπου θα παρέμενε μαέστρος για πέντε χρόνια.

Εν τω μεταξύ ο εθνικός ιδεαλισμός που εκπροσωπούσαν ο εθνικοσοσιαλισμός και ο φασισμός γοήτευε τα μεγαλύτερα μυαλά της Ευρώπης. Ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν έγινε μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος το 1933, έξι χρόνια πριν το Άνσλους. Υπ' όψιν ότι τότε το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα στην Αυστρία δεν ήταν στην εξουσία για να χρειασθεί να γίνει μέλος. Αυτό σημαίνει ότι ο Κάραγιαν εμπνεόταν από τις αρχές του εθνικοσοσιαλισμού. Μάλιστα όταν το ΕΣ κόμμα έγινε παράνομο στην Αυστρία, την επόμενη χρονιά, ο Κάραγιαν κατέφυγε στην Γερμανία.

Εκεί θα έβρισκε καταφύγιο στην γερμανική πόλη του Άαχεν. Μία παράσταση του «Τριστάνου και της Ιζόλδης» στην Όπερα του Βερολίνου υπήρξε αφορμή να τον «ανακαλύψει» ο Χένριχ Γκαίρινγκ, ο δεύτερος στην ιεραρχία του Τρίτου Ράιχ. Ήταν ο Γκαίρινγκ που τον προώθησε, αλλάζοντας για πάντα την καριέρα του. Μάλιστα ο Γκαίρινγκ προωθούσε τον Κάραγιαν σε αντιπαράθεση στον Γκαίμπελς που προωθούσε τον Βίλχελμ Φουρτβένγκλερ. Την ίδια χρονιά θα γινόταν μέλος του «Εθνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος Γερμανών Εργατών», κάτι που σε αυτό πολύ είδαν αργότερα μια κίνηση καριέρας. Αλλά όπως είπε και ένας από τους Άγγλους κατήγορους του δεν ήταν μόνο η καριέρα του που μετρούσε, αλλά και η ιδεολογία του. Εδώ πρέπει να πούμε ότι παρόλο που έγινε ο νεώτερος γενικός μουσικός διευθυντής της Γερμανίας, η καριέρα του δεν προωθήθηκε όσο αυτές των Φουρτβένγκλερ, Καρλ Μπέμ και Χανς Κνάπερμπουτς.

Το 1939 θα πάρει για δεύτερη γυναίκα του την κατά 1/4 Εβραία Ανίτα Σάουεστ. Αυτή ήταν η κατάλληλη ευκαιρία για τον κύκλο του Γκαίμπελς να τον πολεμήσει ασταμάτητα και να επιβάλει τον Φουρτβένγκλερ ως αγαπημένο μαέστρο του Τρίτου Ράιχ (ήταν εξάλλου και ο αγαπημένος του Χίτλερ). Όμως ο Γκαίρινγκ θα τον στηρίξει μέχρι τέλους. Το 1944 ακολουθεί στην Ιταλία τα γερμανικά στρατεύματα που στήριζαν την Δημοκρατία του Σαλό. Τέτοιες πράξεις δεν τις κάνει κάποιος που δεν εμπνέεται από την εθνικιστική ιδεολογία.

Αυτήν την ιδεολογία, ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν ουδέποτε αρνήθηκε, ούτε έκανε δηλώσεις μετανοίας, ακόμα και κατά την διάρκεια της σκληρότερης αποναζιστικοποίησης. Πράγμα που οδήγησε πολλούς καλλιτέχνες εβραϊκής καταγωγής, όπως ο Αρθούρος Ρουμπινστάιν, να αρνηθούν να παίξουν κάτω από την μπαγκέτα του. Ενώ στις ΗΠΑ κατά την διάρκεια των δεκαετιών του '60 και του '70, Εβραίοι και κομμουνιστές διαδήλωναν έξω από τα λυρικά θέατρα και τους χώρους συναυλιών, όπου διεύθυνε ο διάσημος Κοζανίτης. Όποια άποψη και να έχει ο καθένας για τον εθνικοσοσιαλισμό, για τον Κάραγιαν ήταν ο δικός του εθνικισμός και ως τέτοιον δεν θα μπορούσε ποτέ να τον αρνηθεί.

Η απαρχή της διεθνούς καριέρας του υπήρξε η μεταπολεμική συνεργασία του με τον Ουώλτερ Λέγκε, του Άγγλου παραγωγού και συζύγου της διάσημης σοπράνο Ελίζαμπεθ Σβάρζκοπφ. Ο Λέγκε ίδρυσε την Simfonia του Λονδίνου για να μπορεί να έχει δουλειά η κυνηγημένη για τις εθνικοσοσιαλιστικές ιδέες της γυναίκα του και ο Κάραγιαν υπήρξε ο πρώτος διάσημος μαέστρος της.

Από εκεί και πέρα, ο Κάραγιαν θα μεταμορφωνόταν στον μεγαλύτερο μαέστρο του κόσμου και σε μία από τις θρυλικότερες και πιο δυνατές φυσιογνωμίες της κλασσικής μουσικής του 20ου αιώνα. Υπήρξε ένας μαέστρος που έβγαζε από μια ορχήστρα και τους τραγουδιστές της είτε ήταν η Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου, είτε η Σκάλα του Μιλάνου και η Ορχήστρα του Σαλτζμπουργκ, τους πιο όμορφους ήχους που ακούστηκαν ποτέ. Η δε σειρά των 9 συμφωνιών του Μπετόβεν που ηχογράφησε για λογαριασμό της «Ντώυτσε Γκράμοφον» στην δεκαετία του '60 πούλησαν σε ένα ποπ κοινό πολύ πριν υπάρξουν οι «Τρεις Τενόροι». Ακόμα και σήμερα παραμένουν μπεστ σέλλερς.

Ο Κάραγιαν υπήρξε επίσης εκπληκτικός στην διεύθυνση έργων του Βάγκνερ, του Μπρούκνερ και του Μάλερ. Εκείνος όμως ο συνθέτης, που ο Κάραγιαν βοήθησε στην επανεκτίμηση του ήταν ο Γιαν Σιμπέλιους, ο πατέρας του Φινλανδικού Εθνικισμού στην μουσική (και όχι εθνικής σχολής, όπως είναι ο «πολιτικά ορθός» όρος στην Ελλάδα) Μάλιστα όταν ανέλαβε την Φιλαρμονική του Βερολίνου το πρώτο έργο που έπαιξε ήταν η 4η Συμφωνία του Σιμπέλιους. Τέτοια ταύτιση είχε με τον μεγαλύτερο μαθητή του Βάγκνερ. Αλλά και ο μεγάλος συνθέτης έλεγε ότι ο Κάραγιαν ήταν ο μόνος μαέστρος που καταλάβαινε την 4η του Συμφωνία.

Τέλος να πούμε ότι η πρώτη ηχογράφηση σε δίσκο ακτίνας (CD) έγινε ποτέ, ήταν με τον Χέρμπερτ φον Κάραγιαν να διευθύνει την «Συμφωνία των Άλπεων» του Ρίτσαρντ Στράους.

Ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν πέθανε στις 16 Ιουλίου 1989, αλλά οι ήχοι που έβγαλε η μπαγκέτα του ακόμα ακούγονται στον Όλυμπο της κλασσικής μουσικής.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 26ης Σεπτεμβρίου 2009 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.