Φάντο: η εθνική λαϊκή μουσική της Πορτογαλίας

Ένα αφιέρωμα στην Αμάλια Ροδρίγκεζ, την βασίλισσα του πορτογαλικού φάντο, και «Μητέρα του Έθνους», θα έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν οι μουσικόφιλοι στις 23 και 24 Ιουλίου στο θέατρο Μικρής Επιδαύρου στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Στα τραγούδια της μεγάλης Αμάλια, η διάσημη φαντίστα της νέας γενιάς Κριστίνα Μπράνκο.

Το φάντο είναι η εθνική λαϊκή μουσική της Πορτογαλίας και οι ρίζες του πάνε πίσω στον 15ο αιώνα. Το όνομα της σημαίνει μοίρα στα πορτογαλικά και είναι ένας συνδυασμός της πορτογαλικής μουσικής και της μουσικής της Βραζιλίας που έφεραν οι Πορτογάλοι αριστοκράτες τον 18ον αιώνα μαζί τους.

Φάντο: η νοσταλγική μουσική της Πορτογαλίας

Αυτό το κράμα πορτογαλικών και αποικιακών επιρροών ακουγόταν στα σαλόνια της αριστοκρατίας, ιδίως από μποέμ καλλιτέχνες της ανώτατης τάξης. Όμως το φάντο δημιουργήθηκε στα κλαμπ και μπαρ της Αλφάμα και της Μουραρία, λαϊκών γειτονιών της Λισσαβόνας, που μάζευαν οικογενειάρχες, αλλά και ναύτες, πόρνες και λαθρέμπορους.

Εκείνο που ξεχωρίζει το φάντο είναι η «σαουντάντε», μία αίσθηση νοσταλγίας που δεν μεταφράζεται σε άλλες γλώσσες. Αυτή η αίσθηση μπορεί να εκφράζει νοσταλγία για άλλες εποχές ή για την πατρίδα, ανεκπλήρωτους πόθους και ερωτική απελπισία. Όπως θα έλεγε και η Αμάλια Ροδρίγκεζ «το φάντο είναι η νοσταλγία των ναυτικών που ταξιδεύουν μακριά και πολλές φορές δεν γυρνούν στην πατρίδα».

Το φάντο ερμηνευόταν από μαυροφορεμένους τραγουδιστές και τραγουδίστριες που απεδείκνυαν το καλλιτεχνικό τους ταλέντο, συγκινώντας το ακροατήριο μέχρι δακρύων. Τα βασικά όργανα του φάντο ήταν και παραμένουν η πορτογαλική κιθάρα και μια κλασσική κιθάρα που στην Πορτογαλία αποκαλείται βιόλα. Το φάντο θα απορροφούσε παραδοσιακές επιρροές από τα πλήθη εσωτερικών μεταναστών. Υπήρχαν δύο είδη φάντο. Το πρώτο ήταν το φάντο της Λισσαβόνας, που ήταν ταυτισμένο με κακόφημα μαγαζιά. Το δεύτερο ήταν το αριστοκρατικό φάντο της Κοΐμπρα, που ακουγόταν από φοιτητές, καθηγητές, καλλιτέχνες και την αριστοκρατία.

Φάντο και Νέο Κράτος

Όμως στην δεκαετία του ʽ30 το φάντο έκοψε τις σχέσεις του με τον υπόκοσμο και τραγουδιόταν αποκλειστικά σε καθώς πρέπει μαγαζιά ή σπίτια του φάντο. Αυτό έγινε με επέμβαση της εθνικιστικής κυβέρνησης του Σαλαζάρ.

Από εκεί και πέρα το «εξαγνισμένο» φάντο θα γινόταν η εθνική μουσική της Πορτογαλίας και θα ταυτιζόταν, όσο τίποτα άλλο με το «Νέο Κράτος» του εθνικιστή Ολιβέιρα Σαλαζάρ. Στα μάτια πολλών, φάντο σήμαινε Σαλαζάρ και Σαλαζάρ σήμαινε φάντο. Εξʼ άλλου ο ίδιος ο Σαλαζάρ είχε δημιουργήσει την εξίσωση: Νέο Κράτος = Παναγία + ποδόσφαιρο + φάντο. Αυτά ήταν τα διάσημα τρία F (Fatima, Futbol, Fado). Εκείνη η τραγουδίστρια που συμβόλιζε καλύτερα αυτήν την εξίσωση ήταν η Αμάλια Ροδρίγκεζ.

Αμάλια Ροδρίγκεζ: η βασίλισσα του φάντο

Η Αμάλια Ροδρίγκεζ γεννήθηκε στις 23 Ιουλίου (κατά άλλους την 1η Ιουλίου) του 1920 από μία φτωχή οικογένεια. Από τα 12 της χρόνια, άρχισε να τραγουδά ερασιτεχνικά στα σπίτια του φάντο δημιουργώντας αίσθηση και φέρνοντας κόσμο που αλλιώς δεν θα πατούσε εκεί το πόδι του. Στα 1939 άρχισε να δουλεύει επαγγελματικά και τα εισιτήρια για τα κλαμπ και τις επιθεωρήσεις όπου τραγουδούσε, πουλιόταν στην μαύρη αγορά.

Η Αμάλια Ροδρίγκεζ, ντυμένη συνήθως με ένα μαύρο σάλι και συνοδευόμενη μόνο από δύο κιθάρες γρήγορα θα κατακτούσε όλο τον κόσμο. Χάρις σε αυτήν, το φάντο θα ταξίδευε από την Βραζιλία στην Ιαπωνία και από τις αποικίες της Αφρικής στον Καναδά. Άρχισε να θεωρείται εθνική ηρωίδα της Πορτογαλίας και να τραγουδά στις επίσημες επισκέψεις ηγετών κρατών. Ο ίδιος ο Φράνκο δήλωνε θαυμαστής της. Τότε άρχισε να συνεργάζεται με τον συνθέτη Φρεντερίκο Βαλέριο με μια σειρά τραγουδιών, όπως «Ai Mouraria» και «Maria da Cruz», που θα ταυτιζόταν με την φωνή της και την εικόνα της.

Ταξιδεύοντας με το φάντο στον κόσμο

Στα μέσα της δεκαετίας του ʽ50 θα έπαιζε στο διάσημο «Ολυμπιά» του Παρισιού και θα κατακτούσε την Γαλλία εν μια νυκτί. Ένα άλμπουμ ειδικά από αυτήν την σειρά συναυλιών θα γινόταν μπεστ σέλλερ.

Στην δεκαετία του ʽ60 η Αμάλια Ροδρίγκεζ βρισκόταν στο αποκορύφωμα της καλλιτεχνικής της δύναμης και της φυσικής της ομορφιάς. Τότε ήταν που άρχισε να συνεργάζεται με τον Αλαίν Ουλμαίν, ένα συνθέτη μεγάλης καλλιέργειας που έγραφε τραγούδια με πιο σοφιστικέ ήχο και βασισμένα στους στίχους των μεγαλύτερων ποιητών της Πορτογαλίας. Με το άλμπουμ της, γνωστό ως «O Busto», έφερε πολιτιστική επανάσταση στην πορτογαλική μουσική. Το 1965 συνεργάσθηκε με τον Ούλμαιν στο άλμπουμ «Fado Portogues», όπου ξεχώριζαν τα αριστουργήματα «Fado Portogues» και «Gaivota». Θα ερμήνευε αμερικάνικα στάνταρντς στο «American Songs», ενώ Γάλλοι καλλιτέχνες, όπως ο Σαρλ Αζναβούρ, ο Ζιλμπέρτ Μπεκώ και ο Ανταμό έγραφαν τραγούδια ειδικά για αυτήν. Το 1970 συνεργάσθηκε για τελευταία φορά με τον Ουλμαίν στο «Com Que Voz», ένα άλμπουμ που κέρδισε βραβεία σε πολλές χώρες.

Από φίλη του Σαλαζάρ στο περιθώριο της «Επανάστασης των Γαρυφάλλων»

Εν τω μεταξύ η δημοτικότητα της Αμάλια στην Πορτογαλία είχε φτάσει στο αποκορύφωμα της. Το σπίτι της συνδεόταν με τούνελ με το Προεδρικό Μέγαρο για να μπορεί να τραγουδά αποκλειστικά για τον Σαλαζάρ. Οι φήμες την ήθελαν συνεργάτιδα της μυστικής αστυνομίας, αλλά και να δίνει δουλειά σε κομμουνιστές φίλους της για να μην πεινάσουν. Η ίδια ήταν ερωτευμένη με τον Σαλαζάρ και του συμπαραστάθηκε όσο καιρό ήταν στο νοσοκομείο πριν πεθάνει το 1968.

Η προώθηση της Ροδρίγκεζ θα συνεχιζόταν και επί κυβερνήσεως Μαρσέλο Καετάνο. Πράγμα που σήμαινε ότι επί της αριστερής «Επαναστάσεως των Γαρυφάλλων», η μεγάλη Αμάλια θα βρισκόταν στο περιθώριο. Κανείς δεν της έκλεινε δουλειές και το κάποτε γεμάτο από πολιτικούς και καλλιτέχνες σπίτι της, ήταν άδειο. Αναγκάσθηκε να ηχογραφήσει τον ύμνο της Επαναστάσεως για να της συγχωρηθεί το πάθος της για τον Σαλαζάρ και την πίστη της σε μία εθνικιστική Πορτογαλία. Σύντομα οι σοσιαλιστές θα την αποκαλούσαν «Μητέρα του Έθνους». Παρόλο που η φωνή της άρχιζε να την προδίδει, χιλιάδες νέων σε κάθε χώρα έρεαν στις συναυλίες της για να αποτίσουν φόρο τιμής στον μεγαλύτερο ζωντανό θρύλο της Ευρωπαϊκής μουσικής. Όταν πέθανε το 1999 θάφτηκε στο Παντεάο Νασιοναλ, ένα μαυσωλείο προορισμένο μόνο για εθνικούς ήρωες.

Όμως για πολλούς το φάντο, λόγω της ταύτισης του με την κυβέρνηση του Σαλαζάρ, ήταν κάτι για το οποίο οι Πορτογάλοι έπρεπε να ντρέπονται. Έτσι για τουλάχιστον για δεκαπέντε χρόνια μετά την Επανάσταση των Τριαντάφυλλων δεν υπήρξαν καινούργιες φωνές του φάντο. Τότε μια καινούργια γενιά επηρεασμένη από την Αμάλια άλλαξε όλα αυτά. Ανάμεσα τους η Μαρίζα, η Ντούλτσε Πόντες, η Μίσια, οι «Μαντρεντέους» και η Κριστίνα Μπράνκο.

Είναι η Κριστίνα Μπράνκο που θα τραγουδήσει τα τραγούδια της μεγάλης Αμάλια Ροδρίγκεζ στις 23 και 24 Ιουλίου στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Στο δεύτερο μέρος θα τραγουδήσει η Μαρία Χοάο, μια τζαζ τραγουδίστρια, επηρεασμένη από τα πορτογαλικά ηχοχρώματα.

* O Γιώργος Πισσαλίδης έχει υπάρξει συνεργάτης των κυριότερων ελληνικών μουσικών περιοδικών (Ποπ & Ροκ, Jazz & Τζαζ, Οζ, Δίφωνο), αλλά και «έθνικ» περιοδικών του εξωτερικού (Folk Roots, Global Rhythm) Έχει γράψει το κεφάλαιο για την ελληνική μουσική στον διεθνούς κύρους «έθνικ» οδηγό «The Rough Guide on World Music: Europe, Asia & Pacific», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Penguin.