Τι είναι (και τι δεν είναι) η Ριζοσπαστική Δεξιά

Η χρήση του δίπολου Αριστεράς - Δεξιάς για την τοποθέτηση κομμάτων στο πολιτικό φάσμα αποτελεί ένα πολύ χρήσιμο σύστημα ταξινόμησης που καταδεικνύει τον προσανατολισμό των κομμάτων αυτών στο πολιτικό σκηνικό, αλλά και αποτελεί μία περιληπτική περιγραφή των πολιτικών θέσεών τους.

Τα σημαντικά εκλογικά κέρδη των κομμάτων της Ριζοσπαστικής Δεξιάς σε πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης (όπως το Front National στην Γαλλία, το Freiheitliche Partei Osterreichs στην Αυστρία, το Vlaams Belang στο Βέλγιο, η Alleanza Nazionale στην Ιταλία και το Dansk Folkeparti στην Δανία) από τα τέλη της δεκαετίας του '80 και μετά συνιστούν ένα αξιοσημείωτο πολιτικό φαινόμενο το οποίο διεμβολίζει τα κόμματα της καθεστηκυίας τάξεως. Η παρουσία των κομμάτων αυτών στην πολιτική σκηνή των χωρών τους δεν είναι εφήμερη και συγκυριακή, αλλά διαρκής και αυξανόμενη, σε σημείο που να κινητοποιεί σημαντικά τμήματα της κοινής γνώμης και των ψηφοφόρων, αλλά και να επηρεάζει πλέον την χάραξη και την άσκηση πολιτικής είτε με την συμμετοχή των κομμάτων αυτών σε κυβερνήσεις συνεργασίας (π.χ. στην Ιταλία και στην Αυστρία), είτε με την παροχή στήριξης στην κυβέρνηση για την εφαρμογή συγκεκριμένων πολιτικών (π.χ. στην Δανία), είτε με την άσκηση επιτυχημένης αντιπολίτευσης (π.χ. στο Βέλγιο και στην Γαλλία).

Όμως, για να μελετηθεί αυτό το αναδυθέν πολιτικό φαινόμενο, απαιτείται ο (κατά το δυνατόν) ακριβέστερος ορισμός του και η οριοθέτηση και η αντιδιαστολή του από άλλα φαινόμενα που είτε ανήκουν στο παρελθόν είτε διαφέρουν σε ουσιαστικά χαρακτηριστικά τους. Η διαμόρφωση ενός κοινά αποδεκτού ορισμού είναι αρκετά δύσκολη καθώς διαφορετικοί επιστήμονες χρησιμοποιούν διαφορετικά επίθετα για να περιγράψουν τα ίδια πολιτικά κόμματα (πχ. «Άκρα Δεξιά», «Ριζοσπαστική Δεξιά», «Λαϊκιστική Δεξιά», «Νέα Δεξιά», «αντιμεταναστευτικά κόμματα», «κόμματα κατά του πολιτικού κατεστημένου»).

Σε αυτόν τον «εννοιολογικό» πονοκέφαλο συντέλεσε και το γεγονός ότι η μελέτη αυτών των κομμάτων πραγματοποιούνταν, σε αρκετές περιπτώσεις, από ανθρώπους που ήταν εχθρικά διακείμενοι απέναντί τους και έτσι τα συμπεράσματά τους ήταν ακραία πολιτικοποιημένα, βασίζονταν σε αδύναμες μεθοδολογίες και αναλύσεις και έτσι δεν προσέφεραν κάτι ουσιαστικό στην μελέτη και στον ορισμό του φαινομένου. Γι' αυτό και έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο ακριβής ορισμός της έννοιας και του ιδεολογικού περιεχομένου της ριζοσπαστικής δεξιάς με βάση την σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία και της διάκρισής της από τον Φασισμό, τον Ναζισμό και την Άκρα Δεξιά.

Σύμφωνα με τον αναπληρωτή καθηγητή του Πανεπιστημίου της Αμβέρσας Cas Mudde, ο οποίος θεωρείται ως ο πλέον ειδικός για το θέμα, η ιδεολογία της Ριζοσπαστικής Δεξιάς αποτελείται από έναν συνδυασμό τριών βασικών ιδεολογικών χαρακτηριστικών: του «γηγενισμού» (nativism), του αυταρχισμού και του λαϊκισμού.

Ο γηγενισμός, που αποτελεί το κύριο ιδεολογικό χαρακτηριστικό, ορίζεται ως η ιδεολογία που υποστηρίζει ότι τα κράτη θα πρέπει να κατοικούνται αποκλειστικά από μέλη της γηγενούς ομάδας («το έθνος») καθώς και ότι τα μη-γηγενή στοιχεία αποτελούν ουσιαστική απειλή για το ομοιογενές έθνος-κράτος. Ο γηγενισμός ουσιαστικά αποτελεί έναν συνδυασμό εθνικισμού και «ξενοφοβίας», ο οποίος όμως δεν υιοθετεί απαραιτήτως φυλετιστικά επιχειρήματα.

Ο αυταρχισμός ορίζεται ως η υποστήριξη μίας αυστηρά ρυθμισμένης κοινωνίας στην οποία οι παραβιάσεις της εξουσίας θα πρέπει να τιμωρούνται αυστηρά. Όπως επισημαίνει ο Mudde, ο αυταρχισμός συμπεριλαμβάνει την έννοια «του νόμου και της τάξεως», όμως δεν συνεπάγεται απαραίτητα την ύπαρξη αντιδημοκρατικών απόψεων.

Ο λαϊκισμός ορίζεται ως ιδεολογικό χαρακτηριστικό (και όχι απλά ως πολιτικό ύφος) το οποίο θεωρεί ότι η κοινωνία διαχωρίζεται σε δύο ομοιογενείς και ανταγωνιστικές ομάδες, τον «αγνό λαό» εναντίον της «διεφθαρμένης elite», και υποστηρίζει ότι η πολιτική θα πρέπει να αποτελεί έκφραση της λαϊκής βούλησης. Μάλιστα, ο Mudde υπογραμμίζει ότι δεν θα πρέπει να συγχέονται οι ριζοσπάστες δεξιοί με τους συντηρητικούς, τους εθνο-τοπικιστές και τους λαϊκιστές, οι οποίοι μπορεί επίσης να εμφορούνται από κάποια από τα προαναφερθέντα ιδεολογικά χαρακτηριστικά.

Μία βαθύτερη ανάλυση αυτών των ιδεολογικών χαρακτηριστικών μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το πρωταρχικό στοιχείο της ιδεολογίας της ριζοσπαστικής δεξιάς είναι ο εθνικισμός (είτε εθνοτικός, είτε κρατικός) δηλαδή η θεώρηση του «έθνους» ως της υπέρτατης αξίας. Πάνω σε αυτόν τον ιδεολογικό πυρήνα μπορούν να στηριχθούν απόψεις απελευθέρωσης εδαφών ή ομοεθνών πληθυσμών που βρίσκονται εκτός των ορίων του υφισταμένου κράτους, απόψεις αφομοιώσεως σε ένα έθνος όσων βρίσκονται εντός των ορίων του κράτους καθώς και απόψεις απόδοσης υπηκοότητας με βάση το «δίκαιον του αίματος» ή το «δίκαιον του εδάφους». Από το ιδεολογικό στοιχείο του εθνικισμού απορρέει το στοιχείο της εθνοπολυφωνίας δηλαδή του δικαιώματος του κάθε έθνους να διατηρεί την διαφορετικότητά του, να ζει με τους ομοίους του, να διατηρεί την πολιτισμική του ιδιοπροσωπία, τα ήθη και τα έθιμά του και τον τρόπο ζωής του. Πάλι από τον εθνικισμό απορρέει και το ιδεολογικό στοιχείο της περιοριστικής μεταναστευτικής πολιτικής (αυτό που αποκαλείται, ατυχώς κατά την άποψη του γράφοντος, «ξενοφοβία»).

Άλλα ιδεολογικά στοιχεία είναι η υποστήριξη μέτρων αμέσου δημοκρατίας (δημοψηφισμάτων) προκειμένου να αποφασίζει το έθνος για θέματα σημαντικά, τα αντικομματικά αισθήματα τα οποία όμως δεν αφορούν τα πολιτικά κόμματα ως θεσμό αλλά την κριτική απέναντι στα κατεστημένα κόμματα, την αναποτελεσματικότητά τους, την διαφθορά τους κ.λπ. Τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς είναι υπέρ της δημιουργίας ενός ισχυρού κράτους, τόσο από πλευράς εσωτερικής ασφαλείας και αυστηρότητας στην εφαρμογή των νόμων (πχ. δυνατότητα επιβολής θανατικής ποινής για κάποια εγκλήματα), όσο και από πλευράς στρατιωτικής ισχύος.

Στον τομέα της κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς είναι υπέρ της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, αλλά με ταυτόχρονη διατήρηση κάποιων τομέων ζωτικής και εθνικής σημασίας υπό κρατικό έλεγχο. Είναι κατά της «πάλης των τάξεων» και στην θέση της προτείνουν την «συνεργασία των τάξεων» για το εθνικό συμφέρον. Τέλος, είναι υπέρ της εθνικής προτίμησης και προτεραιότητας των ομοεθνών έναντι των αλλοεθνών σε θέματα απασχόλησης, πρόνοιας και κοινωνικών επιδομάτων αλλά και υπέρ του κρατικού προστατευτισμού συγκεκριμένων κλάδων της εθνικής οικονομίας από τον ξένο ανταγωνισμό.

Κάποια από τα προαναφερθέντα ιδεολογικά στοιχεία (π.χ. εθνικισμός, ισχυρό κράτος, περιοριστική μεταναστευτική πολιτική) μπορεί να εκφράζονται και από κόμματα της Άκρας Δεξιάς. Όμως υπάρχουν και κάποια χαρακτηριστικά που προωθούνται ως βασικά ιδεολογικά χαρακτηριστικά μόνο από τα κόμματα της Άκρας Δεξιάς και βοηθούν στην οριοθέτηση των δύο «οικογενειών» κομμάτων. Βασικό ιδεολογικό χαρακτηριστικό των κομμάτων της Άκρας Δεξιάς είναι η αντίθεση στον κοινοβουλευτισμό ως πολιτικό σύστημα και στην δημοκρατία εν γένει. Αυτή η πεποίθηση μπορεί να εμφανίζεται και ως ακραίο αντικομματικό αίσθημα με την μορφή της κριτικής του πολιτικού κόμματος ως θεσμού. Σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα τα κόμματα της Άκρας Δεξιάς μπορεί να εκφράζουν ανοιχτά την προτίμησή τους προς ολοκληρωτικά καθεστώτα ή να υποστηρίζουν την χρήση βίας ως πολιτική πρακτική.

Επιπλέον, τα κόμματα της Άκρας Δεξιάς συνήθως προωθούν τον φυλετισμό, δηλαδή την πεποίθηση ότι οι ανθρώπινες φυλές ιεραρχούνται σε ανώτερες και κατώτερες, και, κατ' επέκταση, οι ανώτερες θα πρέπει να άρχουν στις κατώτερες. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της ιδεολογίας των κομμάτων της άκρας δεξιάς σε κάποιες περιπτώσεις είναι ο αντισημιτισμός, συνήθως υπό την έννοια μίας Παγκόσμιας συνωμοσίας (π.χ. «Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών») ή μίας συνωμοσίας εις βάρος του έθνους.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Mudde «η λαϊκιστική Ριζοσπαστική Δεξιά δεν είναι απλώς μία μετριοπαθής μορφή της Άκρας Δεξιάς, του Φασισμού και του Εθνικοσοσιαλισμού και των διαφόρων «νέο-» μορφών του συμπεριλαμβανομένων. Υπάρχουν θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ των δύο» (2007, σελ. 31).

Οι όροι «νεοναζισμός» και «νεοφασισμός» ταιριάζουν μόνο σε κόμματα ή ομάδες που υποστηρίζουν ανοικτά είτε το Τρίτο Ράιχ είτε το καθεστώς του Μουσολίνι ή παραδέχονται ότι η ιδεολογική τους επιρροή προέρχεται από τον ιστορικό Εθνικοσοσιαλισμό ή Φασισμό. Η άνοδος των κομμάτων της ριζοσπαστικής δεξιάς στην Δυτική Ευρώπη κατά τα τελευταία 30 έτη διαφέρει σημαντικά από το φαινόμενο της εμφάνισης του Εθνικοσοσιαλισμού ή του Φασισμού κατά την διάρκεια του Μεσοπολέμου. Οι σημαντικότερες διαφορές των δύο φαινομένων είναι οι εξής:

• η Ριζοσπαστική Δεξιά διαμορφώθηκε στο πλαίσιο των αναδυόμενων πολυπολιτισμικών κοινωνιών της Δυτικής Ευρώπης και οριοθετείται σε πολιτισμικά πλαίσια, σε αντίθεση με τον Φασισμό και τον Ναζισμό, οι οποίοι ήταν αποτέλεσμα των θρυμματισμένων κοινωνιών της Ευρώπης του Μεσοπολέμου και οι οποίοι κινούνταν σε ταξικά όρια,
• η Ριζοσπαστική Δεξιά διαμορφώθηκε κατά την περίοδο της αποαποικιοποίησης και των επιπτώσεών της, σε αντίθεση με τον Φασισμό και τον Ναζισμό οι οποίοι διαμορφώθηκαν κατά την περίοδο της ιμπεριαλιστικής εξάπλωσης,
• η Ριζοσπαστική Δεξιά αναπτύχθηκε μέσα σε μία μακροχρόνια περίοδο ειρήνης, ενώ ο Φασισμός και ο Ναζισμός (αλλά και οι συνεχιστές τους κατά την περίοδο αμέσως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο) προήλθαν μέσα από τις τραυματικές εμπειρίες του πολέμου,
• η Ριζοσπαστική Δεξιά αναπτύχθηκε σε περιβάλλον οικονομικής ευημερίας και πολιτικής σταθερότητας, ενώ ο Φασισμός και ο Ναζισμός διαμορφώθηκαν σε περιβάλλον πληθωρισμού και ύφεσης,
• η Ριζοσπαστική Δεξιά αναπτύχθηκε σε ένα πολιτικό περιβάλλον όπου οι δημοκρατικές διαδικασίες δεν αμφισβητούνται από κανέναν, ενώ ο Φασισμός και ο Ναζισμός αναπτύχθηκαν σε μία περίοδο η οποία επηρεαζόταν σημαντικά από αυταρχικές, μοναρχικές και στρατιωτικές δυνάμεις και
• οι ψηφοφόροι της Ριζοσπαστικής Δεξιάς προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από τις αστικές περιοχές σε αντίθεση με τους υποστηρικτές του Φασισμού και του Ναζισμού.

Επομένως, η Ριζοσπαστική Δεξιά δεν θα πρέπει να συγκρίνεται ή να ταυτίζεται με τον Εθνικοσοσιαλισμό ή τον Φασισμό καθώς τα δύο φαινόμενα διαφέρουν ουσιαστικά στην ιδεολογία, στο πολιτικό πρόγραμμα, στην οργανωτική δομή και δράση, στην κοινωνική προέλευση των υποστηρικτών τους και στους παράγοντες που τα προκάλεσαν. Μάλιστα, από μία οπτική γωνία, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι τόσο ο Εθνικοσοσιαλισμός, όσο και ο Φασισμός, αποτελούν κινήματα με αριστερή «αφετηρία» και επομένως δεν θα πρέπει να συνδέονται με την (Ριζοσπαστική ή όποια άλλη) Δεξιά.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς σημειώνουν επιτυχία στις χώρες όπου τα φασιστικά και εθνικοσοσιαλιστικά κινήματα του Μεσοπολέμου ήταν αδύναμα. Σύγχρονα κόμματα που συνδέονται με την μεσοπολεμική Άκρα Δεξιά μάλλον αποτυγχάνουν να προσελκύσουν σημαντικά τμήματα του εκλογικού σώματος.

Κλείνοντας, θα πρέπει να σχολιασθεί η άποψη περί του αν τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς αποτελούν κινήματα τους «ενός θέματος» (single-issue movements) – και πιο συγκεκριμένα του θέματος της μετανάστευσης. Είναι αλήθεια ότι, όπως αναφέρθηκε στην ανάλυση των ιδεολογικών χαρακτηριστικών, το θέμα της μετανάστευσης αποτελεί κατ' εξοχήν θέμα των κομμάτων αυτών καθώς της έχουν αποδώσει μέρος της ανεργίας των γηγενών, της πτώσης των μισθών και την εκμετάλλευση του συστήματος κοινωνικής πρόνοιας. Ακόμα, τονίζουν την απειλή αλλοίωσης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Σύμφωνα με τη θεωρία το κίνημα του ενός θέματος έλκει την υποστήριξή του από διάφορες πολιτικές κατευθύνσεις στην βάση ενός συγκεκριμένου και ευρέως θέματος και, όπως είναι αναμενόμενο, εξαφανίζεται από την πολιτική σκηνή όταν αυτό το θέμα εισέλθει στην κεντρική πολιτική θεματολογία. Τα χαρακτηριστικά των κινημάτων του ενός θέματος είναι τρία: α) οι ψηφοφόροι τους ταυτίζονται με ένα συγκεκριμένο θέμα το οποίο κυριαρχεί στην πολιτική τους σκέψη, β) οι ψηφοφόροι τους αποφασίζουν να τα υπερψηφίσουν κοντά στην ημέρα των εκλογών και γ) το πολιτικό πρόγραμμα των κινημάτων του ενός θέματος ουσιαστικά επικεντρώνεται γύρω από το συγκεκριμένο θέμα, χωρίς να κομίζει μία συνολική πολιτική πρόταση.

Οι ψηφοφόροι των κομμάτων της Ριζοσπαστικής Δεξιάς έχουν, σε γενικές γραμμές, μία συγκεκριμένη κοινωνική προέλευση όντες κυρίως νέοι, άρρενες, κάτοικοι αστικών κέντρων και χωρίς θρησκευτική ταύτιση. Επιπλέον, για τους ψηφοφόρους αυτούς, το θέμα της μετανάστευσης είναι σημαντικό αλλά δεν είναι το μόνο θέμα που επηρεάζει την ψήφο τους, ούτε και επηρεάζει την πλειονότητα των εν λόγω ψηφοφόρων. Τέλος, τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς έχουν - πλέον - σημαντικό αριθμό πιστών σε αυτά ψηφοφόρων. Αξίζει να αναφερθεί για παράδειγμα ότι στις εκλογές του 1999 στην Αυστρία (όπου το Freiheitliche Partei Osterreichs πήρε το 27,2% των ψήφων), σημαντικότεροι λόγοι υπερψήφισης του FPO ήταν η αποκάλυψη σκανδάλων (65%) και η επιθυμία για αλλαγή (63%). Το θέμα της μετανάστευσης ήταν κεντρικό μόνο για το 47% των ψηφοφόρων του κόμματος.

Από την πλευρά του πολιτικού προγράμματος, τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς έχουν ιδεολογικό πυρήνα ο οποίος βασίζεται στον εθνικισμό. Παρ\' όλο που τα κόμματα αυτά εστίασαν την προσοχή τους στο θέμα της μετανάστευσης, τόνισαν στα πολιτικά προγράμματά τους και άλλα θέματα όπως αυτό της ασφάλειας, της ανεργίας και της κοινωνικής πρόνοιας. Επομένως, η θεωρία περί κινήματος του ενός θέματος δεν στοιχειοθετείται για τα κόμματα της Ριζοσπαστικής Δεξιάς και άρα πρέπει να απορριφθεί.

Συνιστώμενες Πηγές

Κάθε ενδιαφερόμενος για το θέμα ας ξεκινήσει την μελέτη του από τα εξής δύο βιβλία του Cas Mudde τα οποία θεωρούνται και τα πληρέστερα:

• «The ideology of the extreme right». Manchester: Manchester University Press, 2000.
• «Populist Radical Right Parties in Europe». Cambridge: Cambridge University Press, 2007.

* Ο Γιάννης Κολοβός είναι επικοινωνιολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «Άκρα Δεξιά και Ριζοσπαστική Δεξιά στην Ελλάδα και στην Δυτική Ευρώπη: 1974-2004» (εκδόσεις «Πελασγός»).