Ο Σαββόπουλος και το δημοτικό τραγούδι

Ξεκινούν από 14 Δεκεμβρίου σε πολλά μέρη της πόλης (από την Παλιά Βουλή στο «Παλλάς» και το Μουσείο Μπενάκη) μια σειρά από εκδηλώσεις αφιερωμένες στην δεκαετία του '60 οργανωμένες από τον Διονύση Σαββόπουλο και τους φίλους του. Αφορμή τα 40 χρόνια από την κυκλοφορία του «Περιβολιού του Τρελλού», του πρώτου ροκ δίσκου του Σαββόπουλο. Ευκαιρία να δούμε με διαφορετική ματιά το έργο του γνωστού τροβαδούρου.

1969. Ο «Ντιρλαντά» του Σαββόπουλου σε νησιώτικο στυλ, κυκλοφορεί από την Lyra σε 45αρι και γίνεται τεράστια επιτυχία. Έκπληκτος όμως πληροφορείται από την εταιρία του ότι αυτό δεν οφείλεται σε ένα ροκ κοινό που τον ακολουθεί από το «Φορτηγό», αλλά σε ένα μεγαλύτερο ηλικιακά κοινό και στους τουρίστες που το αγοράζουν για σουβενίρ από την Ελλάδα. Η νεολαία της εποχής περιφρονεί το δημοτικό τραγούδι γιατί το θεωρεί συντηρητικό και το ταυτίζει με την πολιτική προπαγάνδα της εποχής. Τότε ο Σαββόπουλος αναλαμβάνει να της αποδείξει ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι, και ότι το δημοτικό τραγούδι «είναι πρωτοκλασάτη μουσική και υψηλή ποίηση που προέρχεται από τα εσώτερα του ελληνικού λαού» («Born in Salonica» του Γιώργου Πισσαλίδη, περιοδικό «Folk Roots», τεύχος 150, Δεκέμβριος 1994).

Για να το πετύχει κάλεσε την Δόμνα Σαμίου να τραγουδά ως μέρος των καθημερινών ροκ σώου του στο Rodeo της Πλατείας Βικτωρίας. Γύρω από την Σαμίου δημιούργησε ένα λαμπρό συγκρότημα που ακουγόταν ως η εθνική του τότε δημοτικού τραγουδιού: Τάσος Χαλκιάς (κλαρίνο), Μαθιός Μπαλαμπάρης (τουρμπελέκι), Πέτρος Καλύβας (ούτι), Αριστείδης Μόσχος (σαντούρι), Γιώργος Αραπάκης (βιολί) και ο Αριστείδης Βασιλάρης (φλογέρα). Η νεολαία θα ανταποκρινόταν με ζέση, και ένας ρόκερ θα έσωζε το δημοτικό τραγούδι, περνώντας το στην επόμενη γενιά.

«Αρχηγός σε τούτο πανηγύρι»

Την επόμενη χρονιά, ο Σαββόπουλος μαζί με τα «Μπουρμπούλια», θα ηχογραφούσε τον «Μπάλλο», τον πρώτο δίσκο όπου οι «ηλεκτρικές φωνές» του ροκ παντρευόταν με το δημοτικό τραγούδι σε ένα ήχο τελείως ελληνικό. Το άλμπουμ συμπεριλάμβανε την διασκευή στο «All Along the Watchtower» του Ντύλαν («Ο Παλιάτσος και ο Ληστής») και το «Κιλελέρ», εμπνευσμένο από τις αγροτικές εξεγέρσεις του 1910. Όμως το σημαντικότερο τραγούδι ήταν ο «Μπάλλος» ένα τραγούδι 17 λεπτών, που παρόλο τον τίτλο του, ήταν εμπνευσμένο από την παραδοσιακή μουσική της Μακεδονίας και τα κυκλικά τραγούδια των πρωτοπόρων του τζαζ ροκ «Blood, Sweat & Tears», διάσημων για τα πνευστά τους και την Νo1 επιτυχία «Spinning Wheel».

Κόντρα σε μια τυφλή λατρεία του Αιγαίου που υπήρχε στην ελληνική ποίηση και μουσική, ο Σαββόπουλος προτιμούσε την βόρεια, «βαλκανική» πλευρά της ελληνικής μουσικής, γιατί εξέφραζε «το οικουμενικό πνεύμα της Ελλάδος και της ελληνικής τέχνης». Έτσι κάλεσε τον Θεόδωρο Γκέλλο να παίξει γκάιντα, ενώ στο παίξιμο του ντράμερ Νίκου Τσιλογιάννη άκουγε κανείς μέχρι και νταούλια. Ήταν όμως ο χεντριξικός κιθαρίστας Γιάνος Λιμπίντσκι που βοήθησε στην εκπλήρωση των μουσικών ονείρων του Σαββόπουλου.

Στιχουργικά, ο «Μπάλλος» ήταν έμπλεος διονυσιακών και χριστιανικών αναφορών και δείχνει τον πόνο του καλλιτέχνη που σχετίζεται με την γνώση και που απελευθερώνεται μέσα από την διονυσιακή μέθεξη του πανηγυριού. Όπως τραγουδά και ο ίδιος: «Μοιράζω το ψωμί, δίνω το παγούρι / Στα μάτια σας κοιτώ και λέω ένα τραγούδι / Και το τραγούδι λέει πως παίρνω την ευθύνη / Πως είμαι αρχηγός σε τούτο το πανηγύρι».

Ήταν όμως τα σώου του «Μπάλλου» που έμειναν ιστορικά. Πέρα από τον Σαββόπουλο και τα «Μπουρμπούλια», θα περιλάμβαναν παραστάσεις του Ευγένιου Σπαθάρη, και την Μαρίζα Κωχ να ερμηνεύει δημοτικά τραγούδια συνοδευόμενη μόνο από τον Νίκο Τσιλογιάννη στα κρουστά. Ενώ τις μέρες που δεν έπαιζε ο Σαββόπουλος, στην σκηνή του «Ροντέο» ανέβαινε η Μαρίζα Κωχ με τα «Μπουρμπούλια» και έπαιζαν ηλεκτρικές εκτελέσεις δημοτικών τραγουδιών.

Το «βαλκανικό ροκ» του Σαββόπουλου βοήθησε στην επιβίωση του δημοτικού τραγουδιού σε σύγχρονο πλαίσιο, όπως έκανε και το έντεχνο του Μαρκόπουλου. Επίσης πυροδότησε ένα σύντομο κίνημα ελληνικού φολκ ροκ (πάντρεμα δημοτικού και ροκ) με σημαντικότερο δείγμα τον «Αραμπά» της Μαρίζα Κωχ. Ενώ σήμερα η έθνο-τζαζ (πάντρεμα δημοτικού και τζαζ) των «Μοντ Πλαγκάλ» οφείλει πολλά στα αντίστοιχα πειράματα του «Μπάλλου».

Η μουσική συνέχεια του «Μπάλλου» ήταν το «Βρώμικο Ψωμί» του 1972, που σήμερα θεωρείται το αριστούργημα του Σαββόπουλου. Το σημαντικότερο τραγούδι ήταν η εκτενής «Μαύρη Θάλασσα», βασισμένη σε ένα ζωναράδικο που έμαθε από την Δόμνα Σαμίου και που συνδύαζε την θρακιώτικη μουσική με την τζαζ ροκ μουσική του Φρανκ Ζάππα. Ενώ οι δημοτικές επιρροές υπήρχαν επίσης στο «Το Μωρό» και το «Τραγούδι».

«Των Ελλήνων οι κοινότητες»

Κατά την διάρκεια της Μεταπολίτευσης, οι δημοτικές επιρροές θα εξαφανιζόταν και θα εμφανιζόταν ξανά με πιο βατό τρόπο στα «Τραπεζάκια Έξω» του 1984. Σε αυτό το άλμπουμ, ο «Νιόνιος» θα συνεργαζόταν με μεγάλους σολίστες του δημοτικού, όπως ο Βασίλης Σαλέας (κλαρίνο) και Λευτέρης Ζέρβας (βιολί). Τραγούδια όπως «Τον Χειμώνα τούτο» και το δημώδες ραπ «Μας βαράνε ντέφια», αποδείκνυαν ότι το όνειρο του βαλκανικού ροκ αρνιόταν να πεθάνει.

Από την άλλη, ήταν επηρεασμένος από το πνεύμα της ομάδος των Νέο-ορθόδοξων που συνδύαζαν Ορθοδοξία, κοινοβιακό πνεύμα και Αριστερά. Ο Σαββόπουλος, ένοιωθε νοσταλγία για τον ελληνικό κοινοτισμό και την ορθόδοξη βάση του, με ένα τρόπο που θα έκανε περήφανο το Δραγούμη. Στο «Ας Κρατήσουν οι χοροί» τραγουδούσε: «Είτε με αρχαιότητες / είτε με Ορθοδοξία / των Ελλήνων οι κοινότητες / φτιάχνουν άλλο γαλαξία / Τι να φταίει η Βουλή / τι να φταίνε οι εκπρόσωποι / έρημοι και απρόσωποι βρέ / αν πονάει η κεφαλή / φταίει η απρόσωπη αγάπη που έχει βρει / Αλλά η δικιά μου έχει όνομα / έχει σώμα και θρησκεία / και παππού σε μέρη αυτόνομα / μέσα στην Τουρκοκρατία».

Ενώ στο «Τσάμικο» τραγουδούσε: «Ζήτω η Ελλάδα / και κάθε τι μοναχικό στον κόσμο αυτό / Ελασσόνα, Λειβαδιά / Μελβούρνη, Μόναχο / Αλαμάνα και Γραβιά / Αμέρικα / Βελεστίνο, Άγιοι Σαράντα, Εσκί Σεχίρ / Κώστας, Κώστας, Μανώλης, Πέτρος, Γιάννης, Τάκης / Ναυαρίνου / Διοικητηρίου και Εξαρχείων / Αλέκος, Βαγγέλης, Άγγελος / Μπιζανίου και Αναλήψεως / Αγίας Τριάδος και 25ης Μαρτίου / Η Ελλάδα που αντιστέκεται / η Ελλάδα που επιμένει / και όποιος δεν καταλαβαίνει / δεν ξέρει που πατά και που πηγαίνει».

Έτσι ο μοναχικός τροβαδούρος του «Φορτηγού» και ο αρχηγός του πανηγυριού στον «Μπάλλο», ταυτιζόταν τώρα με ολόκληρο το Έθνος του με ένα τρόπο που θύμιζε τον εθνικό ποιητή της Αμερικής, Ουώλτ Ουίτμαν. Αυτόν τον Ουιτμανικό-Δραγουμικό τροβαδούρο είναι καιρός να τον ανακαλύψουν και οι εθνικιστές.

* Ο Γιώργος Πισσαλίδης είναι καλλιτεχνικός συντάκτης και έχει γράψει για την ελληνική μουσική σε κορυφαία έθνικ περιοδικά του εξωτερικού όπως «Folk Roots» και «Global Rhythm» και έχει επιμεληθεί τις συλλογές «The Rough Guide to the Music of Greece» και «Grecia: De Oriente Y De Occidente». Αυτόν τον καιρό κυκλοφορεί ο έθνικ οδηγός «The Rough Guide on World Music Vol 2: Europe and Middle East» από τις εκδόσεις Penguin όπου έχει συγγράψει το ελληνικό κεφάλαιο για την ελληνική μουσική από το κλασσικό έντεχνο και λαϊκό μέχρι σήμερα.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 12ης Δεκεμβρίου 2009 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.