Ο Οδυσσέας Ελύτης και το ελληνικό τραγούδι

Με μια συναυλία με τίτλο «Ταξιδεύοντας με τον Ελύτη» στις 10 και 11 Αυγούστου στην Μικρή Επίδαυρο, τιμούν τα 100 χρόνια από την γέννηση του Έλληνα Νομπελίστα η Άλκηστις Πρωτοψάλτη και ο Στέφανος Κορκολής. Υπενθυμίζοντας μας πόσο χιλιοτραγουδισμένος είναι ο ποιητής του Αιγαίου και του «Άξιον Εστί».

Από το «Άξιον Εστί» στον «Μεγάλο Ερωτικό»

Ο πρώτος συνθέτης που μελοποίησε Ελύτη ήταν ο Μάνος Χατζιδάκης. Στις 2 Φεβρουαρίου 1959, ο Χατζιδάκης θα παρουσίαζε ζωντανή την μουσική που είχε γράψει για το ανέβασμα του «Κύκλου με την κιμωλία» του Μπρεχτ σε απόδοση Οδυσσέα Ελύτη από το Θέατρο Τέχνης. Σε αυτήν την συναυλία ο ίδιος έπαιζε πιάνο και ο Γιώργος Μούτσιος ερμήνευε τέσσερα τραγούδια, που αργότερα κυκλοφόρησαν σε δίσκο 45 στροφών.

Ο Ελύτης είχε εκδώσει τους «Προσανατολισμούς» (1940) και τον «Ήλιο τον Πρώτο» (1943), όμως εκείνο το έργο που θα τον έκανε διάσημο θα ήταν το «Άξιον Εστί». Ένα έργο που θα τον καθιέρωνε ως εθνικό ποιητή, όπως ο Σολωμός, ο Παλαμάς και ο Σικελιανός. Έπρεπε όμως να προηγηθεί η μελοποίηση του Θεοδωράκη για να γίνει γνωστό. Ο Θεοδωράκης είχε ξεκινήσει την επανάσταση του έντεχνου, όπου μελοποιούσε τους Έλληνες ποιητές (Ρίτσο, Σεφέρη) κάνοντας τους γνωστούς στον απλό λαό. Ο Μίκης θα καταβρόχθιζε το «Άξιον Εστί» και θα το δούλευε όλο το 1960. Όμως όπως θα έλεγε και ο ίδιος: «Το λαϊκό ορατόριο «Άξιον Εστί» άρχισε και τελείωσε σχεδόν στα 1960. Εν τούτοις, δεν βιάστηκα να το παρουσιάσω γιατί διαισθανόμουνα ότι το ελληνικό κοινό δεν ήταν ακόμα ώριμο για να το δεχθεί. Η πρώτη εκτέλεση του έγινε στα τέλη του 1964. Δηλαδή όταν ένα πλατύ κοινό είχε ήδη σχηματιστεί γύρω από την λαϊκή μουσική μου και όταν οι κύκλοι (τραγουδιών) και τα τραγούδια είχαν αρχίσει να γίνονται κτήμα σε μεγάλες λαϊκές μάζες. Έτσι μπορούσα να πω ότι το κοινό προσδοκούσε το νέο έργο. «Νέο» από την άποψη θα ξεπερνούσε τα όρια του «κύκλου» σαν φόρμα και σαν περιεχόμενο, ενώ σαν «όγκος» θα περνούσε στην κατηγορία των μεγάλων παραδοσιακών έργων» (Μελοποιημένη Ποίηση, Τόμος Β', εκδόσεις «Ύψιλον»).

Από μουσική άποψη το «Άξιον Εστί» συνδύαζε λαϊκή, παραδοσιακή και βυζαντινή μουσική με την δυτική συμφωνική μουσική. Ο Θεοδωράκης θα χρησιμοποιούσε έναν αφηγητή (Μάνος Κατράκης) που διάβαζε τα κείμενα, έναν ψάλτη (Θεόδωρος Δημήτριεφ) για τους ύμνους και τον λαϊκό τραγουδιστή (Γρηγόρης Μπιθικώτσης) για τα χορικά. Το έργο θα γινόταν ανάμεσα ανάρπαστο. Θα έβγαζε δύο μεγάλες επιτυχίες, το «Ένα το χελιδόνι»:

Ένα το χελιδόνι κι η Άνοιξη ακριβή
για να γυρίσει ο κόσμος θέλει δουλειά πολλή
Θέλει νεκροί να 'ναι στους Τροχούς
Θέλει κι οι ζωντανοί να δώσουν το αίμα τους

Και το «Της Δικαιοσύνης ήλιε νοητέ»:

Της Δικαιοσύνης ήλιε νοητέ και μυρσίνη εσύ δοξαστική
μη παρακαλώ σας μη λησμονάτε την χώρα μου!

Επαναστατικοί στίχοι σαν και αυτούς δεν είναι αριστεροί. Γράφηκαν από έναν δεξιό ποιητή που δήλωνε ένθερμος πατριώτης και κατατάχθηκε από τους πρώτους στο ελληνο-ιταλικό μέτωπο με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Ενώ στα φοιτητικά του χρόνια ήταν οπαδός της Ιδεαλιστικής Ομάδος του Πανεπιστημίου που αποτελείτο από τους Τσάτσο, Κανελλόπουλο, Συκουτρή και Θεοδωρακόπουλο ενάντια στην κυριαρχία του ιστορικού υλισμού. Είναι λάθος λοιπόν να τους αφήνουμε να τους προσεταιρίζονται οι αριστεροί.

Δύο χρόνια μετά το «Άξιον Εστί», ο Θεοδωράκης κυκλοφορεί τις «Μικρές Κυκλάδες» με τον ίδιο και την Ντόρα Γιαννακοπούλου. Ενώ το 1978 κυκλοφορεί το «Romancero Gitaro» με την Αρλέτα σε στίχους Λόρκα σε απόδοση Οδυσσέα Ελύτη.

Πίσω στα 1972, κυκλοφορούσε ένα άλμπουμ εξίσου σημαντικό με το «Άξιον Εστί»: «Ο Μεγάλος Ερωτικός» του Χατζιδάκη με τον Δημήτρη Ψαριανό και την κορυφαία Φλέρυ Νταντωνάκη. Σε αυτό ο Χατζηδάκης μελοποιεί Έλληνες ποιητές από Ευριπίδη και Σαπφώ μέχρι Σεφέρη, Γκάτσο και Ελύτη, συνδυάζοντας την δημοτική παράδοση, το λαϊκό τραγούδι και το βυζαντινό τραγούδι σε ένα χαμηλόφωνο και ευαίσθητο στυλ:

Με την πρώτη σταγόνα της βροχής σκοτώθηκε το καλοκαίρι
Μουσκέψανε τα λόγια που είχανε γεννήσει αστροφεγγιές
Όλα τα λόγια που είχανε μοναδικό τους προορισμό Εσένα!
Πριν απ' τα μάτια μου ήσουν φως
Πριν απ' τον έρωτα έρωτας
Κι όταν σε πήρε το φιλί
Γυναίκα

Τα καλοκαιρινά τραγούδια

Την ίδια χρονιά, κυκλοφορεί το «Θαλασσινό Τριφύλλι» του Λίνου Κόκοτου με τον Μιχάλη Βιολάρη και την Ρένα Κουμιώτη. Πρόκειται για ένα από τα κορυφαία άλμπουμ της μετα-νεοκυματικής μουσικής. Διαφέρει από τα μέχρι τώρα άλμπουμ γιατί ο Ελύτης έγραψε στίχους ειδικά για αυτό το άλμπουμ, με τραγούδια που έμειναν κλασσικά («Τζιτζίκια», «Δελφινοκόριτσο»). Τα τραγούδια παραμένουν δροσερά, θυμίζουν καλοκαίρι και μια σπάνια ξενοιασιά, κάνοντας το ηχητικά το απόλυτο άλμπουμ μελοποιημένου Ελύτη:

Η Παναγιά τα πέλαγα
κρατούσε στην ποδιά της
Την Σίκινο, την Αμοργό
και τ' άλλα τα παιδιά της
Ε σεις τζιτζίκια μου άγγελοι
γεια σας κι η ώρα η καλή
Ο βασιλιάς ο Ήλιος ζει;
Κι όλ' αποκρίνονται μαζί
Ζει και ζει και ζει...
ο βασιλιάς ο ήλιος ζει

Δεν θα πρέπει όμως να ξεχνάμε το «Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον Χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» (1967) του Νότη Μαυρουδή ή το «Ήλιος ο Πρώτος» (1969) του Γιάννη Μαρκόπουλο με την Μαρία Δημητριάδη. Τέλος ένας από τους επίδοξους μαθητές του Θεοδωράκη, ο Ηλίας Ανδριόπουλος θα μελοποιήσει τους «Προσανατολισμούς» (1986) με ερμηνεύτρια την Άλκηστη Πρωτοψάλτη. Αυτός ο κύκλος θα καταλάβει ένα μεγάλο μέρος της συναυλίας της Μικρής Επιδαύρου.

Ο έρωτας
Το αρχιπέλαγος
Κι η πρώρα των αφρών του
Κι οι γλάροι των ονείρων του
Στο πιο ψηλό κατάρτι του ο ναύτης ανεμίζει
Ένα τραγούδι

Δημήτρης Λάγιος και Δημήτρης Παπαδημητρίου

Όμως για τον υπογράφοντα μία από τις καλύτερες μελοποιήσεις του Ελύτη είναι ο «Ήλιος Ηλιάτορας» (1982) του Ζακυνθινού συνθέτη Δημήτρη Λάγιου. Ένας δίσκος που συνδυάζει λαϊκά τραγούδια (Νταλάρας) και τραγούδια εμπνευσμένα από την παράδοση (Βιτάλη):

Όμορφη και παράξενη πατρίδα ωσάν και αυτή που μού 'λαχε δεν είδα
Ρίχνει να πιάσει ψάρια, πιάνει φτερωτά
στήνει στην γη καράβι, κήπο στα νερά
κλαίει, φιλεί το χώμα, ξενιτεύεται
μένει στους πέντε δρόμους, αντρειεύεται

Η τελευταία σημαντική μελοποίηση της ποίησης του Οδυσσέα Ελύτη ήταν τα «Τραγούδια για τους μήνες» του Δημήτρη Παπαδημητρίου με την Ελευθερία Αρβανιτάκη. Το άλμπουμ περιελάμβανε τέσσερα τραγούδια («Αγαμέμνων», «Σου το 'πα για τα σύννεφα», «Το παράπονο», «Όλα τα πήρε το καλοκαίρι»). Το 1997 η Αρβανιτάκη δήλωνε στον υπογράφοντα για λογαριασμό του διάσημου «έθνικ» περιοδικού «Folk Roots»: «Τα τέσσερα ποιήματα του Ελύτη προερχόταν από την συλλογή «Τα Ρω του έρωτα». Στην εισαγωγή έγραφε ότι τα ποιήματα αυτά γράφηκε για να τραγουδηθούν με την συνοδεία μιας κιθάρας. Φυσικά χρησιμοποιήσαμε περισσότερα όργανα από μια απλή κιθάρα».

Ενώ ο Δημήτρης Παπαδημητρίου πρόσθετε: «Στείλαμε τα τραγούδια του Ελύτη στην σύντροφο του, Ιουλιέττα Ηλιοπούλου Εκείνη την εποχή ο Ελύτης έγραφε ένα σημαντικό βιβλίο , που επρόκειτο να είναι το τελευταίο του. Η Ιουλιέττα μας είπε ότι ο Ελύτης είχε ακούσει τα τραγούδια, τα είχε εγκρίνει και είχε εκφράσει την επιθυμία του να μελοποιηθούν και άλλα ποιήματα. Η μουσική για το «Σου το 'πα για τα σύννεφα» βασίζεται στην παραδοσιακή μουσική της Λέσβου (από όπου έλκυε την καταγωγή του ο Ελύτης). Έγραψα ένα τραγούδι βασισμένο σε κρουστά γιατί ήθελα να εκφράσω τον ελληνικό παγανισμό, που είναι η προσωποποίηση των δυνάμεων της ελληνικής φύσης»:

Σου το 'πα για τα σύννεφα
σου το 'πα για τα μάτια τα κλαμένα
για τα σημάδια που άφησαν τα χέρια μας
πάνω στα τραπεζάκια τα βρεμένα
Στα φανερά και στα κρυφά
σου το 'πα για τα σύννεφα
Για σένα και για μένα

Πολλά από τα παραπάνω τραγούδια πρόκειται να ακουστούν από την Άλκηστη Πρωτοψάλτη και τον Στέφανο Κορκολή σε μια συναυλία αφιερωμένη σε ένα από τους μέγιστους εκπροσώπους της δεξιάς και πατριωτικής κουλτούρας στην Ελλάδα στις 10 και 11 Αυγούστου. Αξίζει να την παρακολουθήσουμε.