Ο Ιρλανδικός Δημοκρατικός Στρατός και «Ένας Όμηρος» στο Ρουφ

Μια εξαιρετική παράσταση του θεατρικού «Ένας Όμηρος» του Μπρένταν Μπήαν είδαμε στην επίσημη πρεμιέρα του έργου την Πέμπτη 15 Δεκεμβρίου από την σκηνοθέτιδα Τατιάνα Λύγαρη και ένα εντυπωσιακό θίασο στο αμαξοστοιχία-θέατρο «Τρένο στο Ρουφ». Πρόκειται για ένα έργο που αναφέρεται στις διαμάχες ανάμεσα στον παλιό και τον καινούργιο IRA και έχει γίνει γνωστό από το τραγούδι «Το Γελαστό Παιδί» του Μίκη Θεοδωράκη.

Ο Μπρένταν Μπήαν και ο IRA

Ο Ιρλανδός Μπρένταν Μπήαν (9/2/1923-20/3/1964) υπήρξε ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και γερός πότης. Κυρίως όμως υπήρξε ένας οπαδός του ασυμβίβαστου Ιρλανδικού εθνικισμού (republicanism) και μέλος του IRA. O Μπήαν μεγάλωσε σε μια μορφωμένη οικογένεια της εργατικής τάξης του Δουβλίνου, κοντά στη Ράσελ Στρητ, η οποία αναφέρεται συχνά στα έργα του. Ο θείος του Πήνταρ Κέρνυ έγραψε τον εθνικό ύμνο της Ιρλανδίας, «Amhran na bhFiann» (Το τραγούδι του στρατιώτη), και ο πατέρας του συμμετείχε στον Ιρλανδικό Αγώνα της Ανεξαρτησίας. Ήταν αυτός που του έμαθε να εκτιμά την λογοτεχνία του Ζολά και του Μωπασάν, ενώ ήταν η μητέρα του που τον έμαθε να είναι συνειδητοποιημένος πολιτικά και εθνικά. Η μητέρα του ήταν φίλη με τον Μάικλ Κόλλινς, τον στρατηγό του αυθεντικού IRA και ήταν αυτή που του προσέδωσε το παρατσούκλι «Το γελαστό παιδί».

Σε ηλικία 16 χρονών ο Μπήαν κατατάχθηκε στον IRA και στάλθηκε σε ανεπίσημη αποστολή να ανατινάξει το λιμάνι του Λίβερπουλ, αλλά πιάστηκε να κουβαλά πάνω του εκρηκτικά. Έμεινε τρία χρόνια σε σωφρονιστήριο. Επέστρεψε στην Ιρλανδία τρία χρόνια αργότερα και λίγο πριν την κήρυξη της «Βόρειας Εκστρατείας», της δεύτερης περιόδου του αντάρτικου του IRA (1942-1944). Ήταν τότε που ο Μπήαν αποπειράθηκε να σκοτώσει δύο αξιωματικούς της Ιρλανδικής Αστυνομίας, την επέτειο της γέννησης του Γούλφε Τόουν, πατέρα του ιρλανδικού ρεπουμπλικανισμού. Καταδικάσθηκε σε 14 χρόνια φυλακή και έγραψε για την εμπειρία του στις αυτοβιογραφικές του νουβέλες «Στο Αναμορφωτήριο» και «Αναμνήσεις ενός Ιρλανδού Επαναστάτη».

«Ένας Όμηρος»: Εθνικιστικό έργο

Η τραγική κωμωδία «Ένας Όμηρος» γράφηκε και ανέβηκε στα παλιά Ιρλανδικά (Γκαελικά) το 1957 με τίτλο «An Giall». Αναφέρεται στην σύλληψη ενός Βρετανού στρατιώτη από τις δυνάμεις του IRA με την προοπτική να ανταλλαχθεί με ένα 18χρονο επαναστάτη εθνικιστή που πρόκειται να κρεμαστεί στο Δουβλίνο. Ολόκληρο το έργο εξελίσσεται σε μια πανσιόν-πορνείο που οι ιδιοκτήτες του είναι ο Πατ, ένας στρατιώτης του αυθεντικού IRA, και η φιλενάδα του Μεγκ, μία πόρνη. Η Μεγκ πιστεύει ολόθερμα στο «παλιό όνειρο της Ιρλανδικής ελευθερίας», σε αντίθεση με τον σακάτη Πατ που θεωρεί ότι «η εποχή των ηρώων έχει περάσει». Όμως στο τέλος ο Πατ αποδεικνύεται πολύ πιο εθνικιστής από ότι φαίνεται. Είναι στην πρώτη πράξη σε μια συζήτηση ανάμεσα στον Πατ και την Μέγκ, που αναφέρεται η δολοφονία του Μάικλ Κόλλινς, του «Γελαστού Παιδιού». Πάντως το «Γελαστό Παιδί» τραγουδιέται με τους «λάθος» στίχους «ανάθεμα την ώρα, κατάρα την στιγμή, σκοτώσαν οι εχθροί μας το γελαστό παιδί» αντί του σωστού «σκοτώσαν οι δικοί μας το γελαστό παιδί».

Εδώ να πούμε ότι ο αληθινός ιδιοκτήτης της πανσιόν είναι ο Μουνσιού, ο παλιός διοικητής του Πατ στον Ιρλανδικό Εμφύλιο. Όμως επειδή ο Μουνσιού έχει «σαλέψει» και πιστεύει ότι ακόμα πολεμά στον Ιρλανδικό Εμφύλιο, το γενικό πρόσταγμα της πανσιόν το έχει αναλάβει ο Πατ. Μέσα από την πανσιόν-πορνείο περνά μια σειρά από παρακμιακούς τύπους, όπως η πριγκίπισσα Γκρέης, μια μαύρη τραβεστί, ένας Ρώσος ναύτης, η Τερέζα, μια πρώην καλόγρια 18 χρονών, που στρώνει τα κρεβάτια και η δεσποινίς Τζίλκριστ, μια καθολική κοινωνική λειτουργός που διχάζεται ανάμεσα στην θρησκεία και την πορνεία (μόνο με φοιτητές θεολογίας).

Σε αυτό τον ιδιότυπο χώρο, θα μεταφερθεί ως όμηρος ο 18χρονος Βρετανός στρατιώτης Λέσλυ Γουίλιαμς, τον οποίο θα ερωτευθεί η Τερέζα. Από εκεί και πέρα το έργο αντιπαραθέτει την αθωότητα και τον έρωτα των δύο νέων απέναντι στην ιμπεριαλιστική πολιτική της Αγγλίας, αλλά και το πατριωτικό καθήκον των εθελοντών του IRA.

Εδώ πρέπει να πούμε ότι ο Πατ απεχθάνεται τον «καινούργιο IRA», αυτόν που υπήρξε δηλαδή μετά την λήξη του Ιρλανδικού Εμφυλίου, την περίοδο της «Βόρειας Εκστρατείας» (1942-44) και της «Εκστρατείας των συνόρων» (1956-1962), κατά την διάρκεια της οποίας γράφτηκε το έργο. Αυτή η απέχθεια γίνεται πιο δυνατή με την εμφάνιση του εθελοντή του IRA που πρέπει να φρουρά τον Άγγλο ως απωθητικού, σε σχέση με τον Πατ που του φέρεται πιο ανθρώπινα.

Αυτή η διαμάχη ανάμεσα σε «αυθεντικό» και «καινούργιο» IRA είναι το πραγματικό θέμα του έργου. Δείχνει δε την απογοήτευση του Μπήαν με τακτικές όπως απαγωγές κ.λπ., που είχε εισάγει ο δεύτερος. Όμως επειδή το θέμα δεν θα ενδιέφερε και πολλούς, ο Μπήαν πρόσθεσε τον έρωτα ανάμεσα σε Λέσλυ και Τερέζα για να γίνει πιο δημοφιλές το έργο. Προσέθεσε δε τα τραγούδια για να μην αφήσει και πολύ το κοινό να ταυτισθεί μαζί τους. Επίσης επειδή το θέμα θα είχε πρόβλημα με την λογοκρισία, το έγραψε σε γκροτέσκο στυλ (το μόνο από τα θεατρικά του) για να είναι και πιο ανάλαφρο. Κάποιες δε αναφορές σε FBI έχουν σκοπό να κάνουν το κοινό αγαπητό στο Αμερικάνικο κοινό. Άρα τα περί αποδόμησης του εθνικισμού είναι αριστερή «ανάγνωση» του έργου, ενώ το γεγονός ότι ο Πατ αποδεικνύεται πιο εθνικιστής στο τέλος αποδεικνύει το σωστό των σκέψεων μας.

Η παράσταση

Αυτό το γνωστό θεατρικό έργο ανέβασε με η σκηνοθέτιδα Τατιάνα Λύγαρη στην σκηνή της αμαξοστοιχίας-θεάτρου σε μετάφραση Βασίλη Ρώτα. Να πούμε καταρχήν ότι παρόλο που το θεατρικό έργο ταυτίσθηκε με ένα πιο διάσημα τραγούδια του Θεοδωράκη, δεν έχει ανέβει πολλές φορές στην Ελλάδα.

Όμως από την αρχή ο θίασος σε βάζει στο πνεύμα του έργου χορεύοντας ένα ομαδικό σέιλντα, τον κλασσικό ιρλανδικό χορό. Η μεταφορά του έργου σε μια τόσο στενή σκηνή κάνει το έργο ακόμα πιο δυνατό. Δεύτερον πιστεύουμε ότι η επιλογή νεαρών σχετικά ηθοποιών με πολύ καλές φωνές και που πολλές φορές τα όργανα επί σκηνής κάνει πολλούς να ξεχάσουν οποιαδήποτε συγκρίσεις με την εκτέλεση Μίκη - Φαραντούρη. Τέλος κάτι που μας ευχαριστεί στην παράσταση είναι η συχνή σύγκριση του IRA με τον Κυπριακό Αγώνα. Πιστεύουμε ότι σε μια περίοδο κυριαρχίας του πατριωτισμού, θα έπρεπε εκεί να πέσει το βάρος της προώθησης του έργου και όχι σε κάποιες άσχετες μακάβριες διαφημιστικές φωτογραφίες σε κοντινό εργοστάσιο.

Όσο αφορά τους ηθοποιούς, η Εβελίνα Αραπίδη είναι πολύ δυνατή ως πόρνη Μάγκ, που έχει να αντιταχθεί τόσο στον Πατ, όσο και στην υποκρίτρια Τζίλκριστ. Ειδικά δυνατή είναι στην σκηνή σύγκρουσης με την τελευταία που δίνει την καλύτερη ερμηνεία. Ο Βασίλης Πουλάκος φοβερός στις ιδεολογικές μεταπτώσεις του Πατ. Η Δάφνη Καφετζή αρκετά καλή ως εύθραυστη και ρομαντική Τερέζα. Εκείνη όμως που κλέβει ουσιαστικά την παράσταση είναι η Έλενα Χατζηαυξέντη στον ρόλο της Τζιλκριστ . Η ερμηνεία της είναι «όλα τα λεφτά». Γενικά πρόκειται μια πολύ καλή παράσταση συνόλου που θα έπρεπε να τιμήσει ο πατριωτικό χώρος.

Το «Τρένο στο Ρουφ» βρίσκεται στον σταθμό Ρουφ (οδός Κωνσταντινουπόλεως). Μέρες παραστάσεων Τετάρτη με Κυριακή. Κάθε Πέμπτη η θεατρολόγος - ηθοποιός Σοφία Γαλανάκη εισάγει εκπληκτικά τον θεατή στο κόσμο της Ιρλανδίας και το έργο του Μπήαν.