Η πατριωτική «Φινλανδία» του Σιμπέλιους στο Μέγαρο Μουσικής

Η «Φινλανδία», το διάσημο συμφωνικό ποίημα με το οποίο ο εθνικιστής Σιμπέλιους ξεσήκωσε τους συμπατριώτες του ενάντια στην ρωσική κατοχή θα ερμηνευτεί την Παρασκευή 16 Δεκεμβρίου από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο Μέγαρο Μουσικής. Η «Φινλανδία» θα ξεκινήσει την συναυλία με τίτλο «Στις Παρυφές του Θρύλου: Μια Χώρα, Ένας Αυτοκράτορας και Ένας Ήρωας» που θα ολοκληρώνεται με το «Αυτοκρατορικό Κοντσέρτο» του Μπετόβεν και το αυτοβιογραφικό «Η ζωή ενός ήρωα» του Ριχάρδου Στράους.

Από τον Βάγκνερ στην «Καλεβάλα»

Ο Γιαν Σιμπέλιους γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 1865 σε μια σουηδική οικογένεια της Χεεμέλινα, μιας μικρή πόλης του ρώσικου Μεγάλου Δουκάτου της Φινλανδίας και πέθανε το 1957. Παρόλο που οι γονείς του τον έστειλαν στο Ελσίνκι για να σπουδάσει νομική, εκείνος κατέληξε να σπουδάζει μουσική για τον οποίο το κράτος του έδωσε υποτροφία για να σπουδάσει στο Βερολίνο και μετά στην Βιέννη. Τα πρώτα του έργα ήταν επηρεασμένα από τον Ριχάρδο Βάγκνερ, όμως γρήγορα θα απέρριπτε αυτήν την επιρροή, δημιουργώντας ένα δικό του είδος σύνθεσης. Όπως έλεγε και ο ίδιος ήθελε να δώσει στο κοινό «αγνό νερό», αντί για πολύπλοκα τερτίπια.

Μία από τις μεγάλες επιρροές του ήταν η αγάπη για την Φύση. Ο βιογράφος του Ταβαστστιέρνα έγραφε: «Ακόμα και με βορειοευρωπαϊκά δεδομένα, ο Σιμπέλιους αντιδρούσε με εκπληκτική ένταση στις διαθέσεις της Φύσης και την αλλαγή των εποχών. Εξέταζε προσεκτικά τους ουρανούς με τα κιάλια που είχε για να παρακολουθεί το πέταγμα των χηνών πάνω από τις παγωμένες λίμνες, άκουγε το κράξιμο των γερανών, και άκουγε τις φωνές των τουρλίδων να αντηχούν πάνω από τους βάλτους της περιοχής νότια της Αινόλα». Ο ίδιος έγραφε για την «6η Συμφωνία»: «Μου θυμίζει το χιόνι που πέφτει».

Η πιο βασική επιρροή όμως ήταν η φινλανδική λαϊκή παράδοση. Οι 7 συμφωνίες του, όπου σαν τον Μπετόβεν εξέλισσε το συνθετικό του στυλ ήταν βαθιά επηρεασμένες από τον μουσικό εθνικισμό, που έκαναν το κοινό να νομίζει ότι ο Σιμπέλιους μετέφερε αυτούσια δημοτικά τραγούδια της χώρας του. Όμως επρόκειτο για αυθεντική μουσική του Σιμπέλιους! Μια δεύτερη επιρροή ήταν το εθνικό έπος της «Καλεβάλα», το οποίο συλλέχθηκε και εκδόθηκε από τον Ελία Λιόνροτ. Πρόκειται για το φινλανδικό αντίστοιχο του θρύλου του Βασιλιά Αρθούρου και ήταν η μεγαλύτερη επίδραση στην ανάπτυξη του φινλανδικού εθνικισμού.

Ο Σιμπέλιους έγραψε τρία έργα επηρεασμένα από την «Καλεβάλα»: Το συμφωνικό ποίημα «Κιουλέρβο», επηρεασμένο από τον ομώνυμο αυτοκαταστροφικό ήρωα, τις «Σουίτες της Καρελίας» (το μέρος όπου το μεγαλύτερο μέρος της «Καλεβάλα» εξελίσσεται) και του «Λέμμινκαινεν», ακόμα ενός ήρωα του έπους. Όλα αυτά γράφηκαν από τον Σιμπέλιους σε μια εποχή που η Φινλανδία ήταν υπό την κατοχή της Ρωσίας και όταν προσπαθούσε να δημιουργήσει μια καθαρά φινλανδική κουλτούρα. Και όπως συνέβαινε συχνά στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, ο πολιτιστικός εθνικισμός οδηγούσε στον πολιτικό, ανάβοντας την σπίθα αγώνα για ανεξαρτησία. Αυτή ήταν η περίπτωση της «Φινλανδίας» του πιο διάσημου έργου του Σιμπέλιους.

«Φινλανδία»: Ένας δεύτερος εθνικός ύμνος

Στο μεγαλύτερο μέρος του 19ου αιώνα, η Φινλανδία ήταν ένα ακόμα κομμάτι της αχανούς Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Η Ρωσία πάντα προσπαθούσε να καταπνίξει την έκφραση ενός καθαρά φινλανδικού πολιτισμού και να κάνει τους Φινλανδούς να σκέφτονται ρωσικά. Η Ρώσικη Αυτοκρατορία επέβαλε στους Φινλανδούς να κατατάσσονται στον στρατό και επέβαλε λογοκρισία στον τύπο και κατήργησε την ελευθερία του λόγου. Έβαζε μάλιστα την σουηδική μειονότητα να διοικεί την Φινλανδία. Ήταν ειρωνεία, που το μεγαλύτερο κτύπημα στην ρωσική κατοχή θα ερχόταν από τον σουηδικής καταγωγής Σιμπέλιους.

Όμως στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα ο φινλανδικός εθνικισμός είχε φουντώσει ως μαζικό κίνημα, απειλώντας την τυραννία των Τσάρων. Τον Οκτώβριο του 1899, μέσα σε μια εθνικιστική ζέση, ο Σιμπέλιους έγραψε ένα μουσικό έργο για να συνοδεύει το πατριωτικό ποίημα «Το λιώσιμο των πάγων στον ποταμό Ούλοα» του Ζακρία Τομπέλιους. Λίγο μετά μια ομάδα από πατριώτες του τύπου οργάνωσαν την συλλογή χρημάτων για την συντάξεις του κλάδου. Στην πραγματικότητα, η εκδήλωση ήταν βιτρίνα για να μπορέσουν να προωθήσουν μια πραγματική ελεύθερη εφημερίδα ενάντια στην ρωσική λογοκρισία του τύπου.

Ο Σιμπέλιους πήρε ένα απόσπασμα από το μουσικό έργο που είχε ετοιμάσει και το έπαιξε στο τέλος της εκδήλωσης. Το ονόμασε «Μουσική για Εκδήλωση του Τύπου» και ήταν ο σπόρος αυτού που αργότερα θα γινόταν η «Φινλανδία». Το έργο συνέλαβε το εθνικιστικό πνεύμα της εποχής και την επόμενη χρονιά θα το παρουσίαζε σαν ανεξάρτητο συμφωνικό ποίημα. Μάλιστα για να μην γίνει κατανοητό το ονόμασε «Ευτυχισμένα αισθήματα στην διάρκεια του ξυπνήματος της Φινλανδικής Άνοιξης».

Η μουσική χαρακτηριζόταν από μεγάλες μελωδίες, συναισθηματικότητα και δραματικές εκρήξεις. Το έργο ξεκινά με απειλητικούς ήχους των πνευστών, παραπέμποντας στην Ρωσική Αυτοκρατορία: απειλητική, μακρινή, φαινομενικά ανίκητη. Σύντομα γίνεται γεμάτη πάθος, δυνατή και φρενιτιώδης. Μοιάζει να καλεί τους Φινλανδούς να πολεμήσουν τους κατακτητές. Στην συνέχεια τα πνευστά μας εισάγουν σε ένα θρησκευτικό ύμνο, φέρνοντας στον νου την ομορφιά της Φινλανδίας. Στο τέλος η μουσική έκρηξη κάνει τον κάθε Φινλανδό να ξεσηκωθεί!

Τόσο μεγάλη επίδραση είχε η «Φινλανδία» που οι Ρώσοι συλλάμβαναν κάθε Φινλανδό που το σφύριζε στον δρόμο. Υπήρξε έμπνευση για τους εθνικούς αγώνες των Φινλανδών που θα κέρδιζαν την ανεξαρτησία τους το 1917. Ο Σιμπέλιους θα ανακηρυσσόταν σε εθνικό ήρωα. Όμως η «Φινλανδία» δεν θα παιζόταν ζωντανά παρά το 1937, σε στίχους του τενόρου Βάνο Σόλα. Όταν όμως το 1939, οι Σοβιετικοί εισέβαλαν πάλι στην Φινλανδία, ο ποιητής Β. Κοσκιενέμμι έγραψε τους τελικούς στίχους σε αυτόν τον δεύτερο εθνικό ύμνο.

«Φινλανδία, κοίτα! Το φως της αυγής σου έρχεται
Η απειλή της νύκτας έχει φύγει μακριά.
Ο κορυδαλλός φωνάζει μέσα στο φως της ημέρας
Σαν να έπαιζαν οι ίδιοι οι ουρανοί.
Οι δυνάμεις της νύκτας κατακτήθηκαν από την λάμψη του πρωινού
Η μέρα σου ανατέλλει, δικιά μου πατρίδα.
Εγέρσου Φινλανδία! Σήκω ψηλά!
Το κεφάλι σου που στέφεται με κατορθώματα ανδρείας
Εγέρσου Φινλανδία! Όλος ο κόσμος ξέρει
Ότι νίκησες την σκλαβιά
Δεν υποτάχτηκες στο ζυγό του καταπιεστή
Η μέρα σου έχει ανατείλει πατρίδα μου!»

Τo 1949 o Σιμπέλιους ενορχήστρωσε αυτήν την τελευταία εκδοχή για μικτή χορωδία και αυτή είναι πλέον η «Φινλανδία» που παίζεται έκτοτε.