Η ηρωική παράδοση των Κοζάκων στο Μέγαρο Μουσικής

Το Σάββατο 9 Οκτωβρίου και τη Κυριακή 10 Οκτωβρίου, ο Κρατικός Χορευτικός Θίασος των Ρώσων Κοζάκων, το κορυφαίο συγκρότημα Κοζάκων στον κόσμο, έρχεται στο Μέγαρο Μουσικής για να μας θυμίσει τον ηρωισμό, τους χορούς και τα τραγούδια των πολεμιστών που αποτέλεσαν τον μεγαλύτερο θρύλο της ρωσικής ιστορίας.

Οι Κοζάκοι είναι μία ομάδα πολεμικών λαών σλαβικής καταγωγής που ζουν στην νότιες στέπες της Ανατολικής Ευρώπης και της Ασιατικής Ρωσίας. Η ετυμολογία της λέξης είναι τουρκική και σημαίνει τον νομάδα ή τον ελεύθερο άνθρωπο, με την έννοια ότι δραπέτευαν από το σύστημα δουλοπαροικίας.

Το ατίθασο και κοινοτικό πνεύμα των Κοζάκων

Υπάρχουν πολλές αντιρρήσεις σχετικά με το ποια είναι η πραγματική τους καταγωγή. Σύμφωνα με τον ιστορικό Χρουσέβσκυ, οι Κοζάκοι είχαν προέλθει από την περιοχή του Μπλεράντ στην σημερινή Ρουμανία. Το πιθανότερο είναι να εγκαταστάθηκαν στις όχθες του Ντον και του Δνείπερου τον 13ον αιώνα, όταν τα μογγολικά και τουρκικά στρατεύματα της Χρυσής Ορδής διέλυσαν την Βουλγαρία του Βόλγα και το κράτος των Ρως. Αντίθετα, στην Ουκρανία εγκαταστάθηκαν όταν η δύναμη της Χρυσής Ορδής άρχισε να εξασθενίζει. Εκεί κληρονόμησαν ένα ατίθασο τρόπο ζωής από τους Τούρκους Κουμάνους και τους μουσουλμάνους Καζάκους, ενώ υπήρξαν ανεξάρτητοι από τα γειτονικά κράτη, όπως η Πολωνία, το Μεγάλο Δουκάτο της Μόσχας η το Χανάτο της Κριμαίας.

Στην διάρκεια του 15ου αιώνα οι κοινότητες του Ντον και του Κάτω Δνείπερου κατακλύσθηκαν από μετανάστες που ήθελαν να αποφύγουν τον καταπιεστικό ζυγό των ηγεμόνων της Μόσχας. Εκεί ίδρυσαν συνοικισμούς με στρατιωτική πειθαρχία, κοινοτικό πνεύμα και μια πρωτόγονη ιδέα δημοκρατίας, που απέρριπτε τις κοινωνικές διακρίσεις. Ο αρχηγός κάθε οικισμού η περιοχής ονομαζόταν Αταμάνος και ήταν αιρετός από τις γενικές συνελεύσεις (ράντα). Οι έφηβοι υποχρεωνόταν να καταταγούν στον στρατό στα 18 τους και για 20 χρόνια και εκπαιδευόταν στα όπλα και στην ιππασία.

Οι Κοζάκοι του Ζαπορόζιε, που ζούσαν πέρα από τους καταρράκτες του Δνείπερου στην πολωνική περιφέρεια και ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητοι και υπήρξαν διάσημοι για τις επιθέσεις τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μάλιστα το 1615 έφτασαν έξω από την Κωνσταντινούπολη και ανάγκασαν τον Σουλτάνο να εγκαταλείψει το παλάτι του. Το 1676,νίκησαν σε μάχη τον Μωάμεθ τον Δʼ, αλλά εκείνος τους ζήτησε να υποταχθούν σε αυτόν και να μην ενοχλούν τις πόλεις που του ήταν υποτελείς. Τότε οι Κοζάκοι του έστειλαν μια θρυλική απάντηση όπου τον αποκαλούσαν συγγενή του διαβόλου και αφού τον στόλισαν με δεκάδες βρισιές, του είπαν ότι δεν τον φοβούνται.

Όταν οι ηγεμόνες της Ρωσίας κατάλαβαν ότι δεν μπορούσαν να υποτάξουν αυτόν τον ατίθασο και πολεμικό λαό, αποφάσισαν να τον προσεταιριστούν, δίνοντας τους προνόμια και χρησιμοποιώντας τους εναντίον των Τατάρων και των Τούρκων. Αυτό σήμαινε ότι η αρχική αταξική στρατιωτική δημοκρατία των Κοζάκων έδωσε σιγά-σιγά την θέση της σε μία κοινωνία ιεραρχικά διαρθρωμένη.

Οι Κοζάκοι υπήρξαν ακριτικό σώμα που εποίκισε τις παραμεθόριες περιοχές και προστάτευαν τις πόλεις, τα οχυρά, τους καταυλισμούς και τα κέντρα εμπορίου. Παράλληλα θεωρούσαν τους εαυτούς τους πολεμιστές του Χριστού, όπως ακριβώς οι ιππότες του Μεσαίωνα. Οι Κοζάκοι έπαιξαν επίσης βασικό ρόλο στην επέκταση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στην Σιβηρία, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία.

Οι πολλές υποχρεώσεις προς την τσαρική εξουσία θα ερχόταν σε σύγκρουση με τον ανεξάρτητο τρόπο ζωής. Έτσι υπήρξαν πολλές εξεγέρσεις ενάντια στην τσαρική ή την πολωνική εξουσία. Άλλες φορές εξεγέρθηκαν γιατί η πολωνική κυβέρνηση προσπαθούσε να επιβάλει με την βία τον Καθολικισμό στους Ορθόδοξους Ουκρανούς και άλλες για να προστατεύσουν τους χωρικούς από την εκμετάλλευση της κεντρικής εξουσίας. Έτσι οι αρχηγοί των αγροτικών εξεγέρσεων, όπως ο Στένκα Ράζιν (1670-1671), ο Κοντράντυ Μπουλάβιν (1707-1708) και ο Εμέλβαν Πουγκατσόφ (1773-1774) ήταν όλοι τους αταμάνοι.

Στο όνομα του Τσάρου

Η πιο γνωστή εξέγερση υπήρξε αυτή του Μπογκντάν Χμελνύτσκυ το 1649, που ανάγκασε τους Πολωνούς να παραχωρήσουν την Χάρτα Δικαιωμάτων του Ζμπόροφ. Χάρις σε αυτό, οι Ζαπορόζτσι δημιούργησαν αυτόνομο κράτος που αργότερα έγινε το αυτόνομο Αταμανάτο των Κοζάκων. Όμως μια σειρά από αποτυχημένες εκστρατείες ανάγκασαν τον Χμελνύτσκυ να ζητήσει την προστασία της Μόσχας. Έτσι το 1654, με την Συνθήκη του Πέρεϊσλαβ, θα αναγνώριζε την εξουσία του Τσάρου στην Ανατολική Ουκρανία. Σε αντάλλαγμα, η Μόσχα εγγυήθηκε την διαφύλαξη των κοζακικών θεσμών, αλλά αρνήθηκε την αξίωση του αταμάνου στην διοίκηση των ουκρανικών εδαφών.

Από το 1717, επί Μεγάλου Πέτρου, οι Κοζάκοι έδιναν όρκο πίστης απευθείας στον τσάρο και το αταμανάτο διαλύθηκε τελικά από την κυβέρνηση, το 1764. Το 1775 η Μεγάλη Αικατερίνη διέλυσε το σετς του Ζαποράζιε. Έκτοτε οι Κοζάκοι έγιναν προνομιούχα τάξη της ρωσικής κοινωνίας, ενώ οι απλοί κοζάκοι έγιναν ελεύθεροι αγρότες, που τους είχαν δοθεί κλήροι μεγαλύτεροι του μεσαίου μεγέθους. Το 1840, κοινότητες Κοζάκων υπήρχαν στον Ντον, την Μαύρη Θάλασσα, την Ουκρανία, το Αστρακάν, το Αζόφ, τον Δούναβη, την Σταυρούπολη, την Μεσέρυα, τα Ουράλια, το Κουμπάν, την Σιβηρία κ.α.

Κατά την εισβολή του Ναπολέοντα στην Ρωσία, οι Κοζάκοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην καταστροφή του Γαλλικού στρατού. Ο ίδιος ο Ναπολέων δήλωσε: «Οι Κοζάκοι είναι ο καλύτερος ελαφρά οπλισμένος στρατός που υπάρχει. Αν τους είχα στον στρατό μου, θα κατακτούσα ολόκληρο τον κόσμο».

Ο ηρωισμός των Κοζάκων ενέπνευσε μεγάλους συγγραφείς. Το 1835, ο Νικολάι Γκόγκολ γράφει τον «Τάρας Μπούλμπα», ένα αριστούργημα του ρομαντικού εθνικισμού, με τον ομώνυμο ήρωα να έχει δυο γιους που θα πολεμήσουν ενάντια στους Πολωνούς. Ο ένας θα σκοτωθεί στην μάχη και τον άλλο θα τον σκοτώσει ο Μπούλμπα με τα ίδια του τα χέρια επειδή πρόδωσε την κοζάκικη καταγωγή του για να παντρευτεί μια καθολική Πολωνέζα. Ο Τολστόι θα γράψει τους «Κοζάκους» για την ζωή των Κοζάκων του Ντον. Ο Χένριχ Σιένκεβιτς έγραψε το «Με Φωτιά Και Ξίφος», που αναφερόταν στην εξέγερση του Χμελνύτσκυ και έγινε υποχρεωτικό ανάγνωσμα στα πολωνικά σχολεία. Τέλος ο Λόρδος Άλφρεντ Τέννυσον, ο εθνικός ποιητής της Αγγλίας, έγραψε την «Επέλαση της Ελαφριάς Ταξιαρχίας».

Πολεμώντας τον Κομμουνισμό

Στην διάρκεια του Ρωσικού Εμφυλίου, οι Κοζάκοι κατατάχθηκαν στον Λευκό Στρατό, παραμένοντας πιστοί στα ιδεώδη της Ορθοδοξίας, του Τσάρου και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Έτσι έγιναν ο φόβος και ο τρόμος των μπολσεβίκων, σε σημείο που ο Τρότσκυ αναγκάσθηκε να κάνει αποκοζακοποίηση. Μία πολιτική που οδήγησε πολλούς Κοζάκους να φύγουν στα Βαλκάνια, όπου ίδρυσαν την Πανστρατιωτική Ένωση της Ρωσίας, τους διάσημους ROVS. Στην διάρκεια της κολεκτιβοποίησης , τα γόνιμα εδάφη τους μοιράσθηκαν σε εθνικές μειονότητες για την δημιουργία των διαφόρων Σοβιετικών Δημοκρατιών, οι ίδιοι δε, εκτελέσθηκαν ή κυνηγήθηκαν. Μόνο το 1934, με την δημοσίευση του «Ήρεμου Ντον» του Μιχαήλ Σολόκοφ, όπου εξυμνείτο το κοζακικό ιδεώδες, σταμάτησαν οι διώξεις και αποκαταστήθηκαν κάποια προνόμια.

Από την στιγμή που οι Γερμανοί εξαπέλυσαν την «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα», οι αντικομμουνιστές Κοζάκοι τους χαιρέτησαν απελευθερωτές και πολέμησαν μαζί τους, με την ελπίδα μετά τον πόλεμο να δημιουργήσουν ένα ανεξάρτητο κράτος. Την πράξη τους αυτή δεν την έβλεπαν ως προδοσία προς την Μητέρα Ρωσία, αλλά ως μια συνέχεια του Εμφυλίου. Το 1943, δημιουργήθηκε η 1η Μεραρχία Κοζάκων υπό τις διαταγές του Γερμανού στρατηγού Χελμουτ φον Πάνβιτζ και με την συμμετοχή εμιγκρέδων αξιωματικών, όπως ο Πιοτρ Κράσνοβ. Επίσης υπό τις διαταγές του Πάνβιτζ πολέμησε και το 15ο Κοζάκικο Σώμα Ιππικού με αρχηγό τον ταγματάρχη Κομόνοφ, που τον Σεπτέμβριο του 1943 διατάχθηκε να πάει στην Γιουγκοσλαβία και να πολεμήσει τους παρτιζάνους του Τίτο. Με το τέλος του πολέμου, οι Κοζάκοι παραδόθηκαν στους Άγγλους, πιστεύοντας ότι υπό τις διαταγές τους θα πολεμούσαν τον κομμουνισμό. Όμως εκείνοι τους θεώρησαν συνεργάτες των ναζί και επαναπάτρισαν βίαια 45.000 Κοζάκους αξιωματικούς, γυναικόπαιδα και ηλικιωμένους, που εξορίστηκαν ή εκτελέστηκαν.

Οι παραστάσεις του Μεγάρου Μουσικής

Το 1990 με την πτώση του Κομμουνισμού και την επανακοζακοποίηση, ο Λεονίντ Μιλάνωφ ίδρυσε τον Κρατικό Χορευτικό Θίασο των Ρώσων Κοζάκων. Πρόκειται για ένα καλλιτεχνικό συγκρότημα που αποτελείται από 40 μουσικούς, χορευτές και τραγουδιστές, αφοσιωμένους στην κοζάκικη παράδοση και που χαρακτηρίζεται ως το κορυφαίο συγκρότημα του είδους του. Αυτοί οι καλλιτέχνες ντυμένοι με φαντασμαγορικά κοστούμια πρόκειται να παρουσιάσουν ένα δίωρο σόου που αφήνει τον θεατή, άναυδο με την φαντασία και τον δυναμισμό του με τους ακροβατικούς χορούς τους και τους βροντώδεις ρυθμούς του. Ας μην ξεχνάμε ότι μπορεί οι Κοζάκοι να ήταν θρυλικοί πολεμιστές και αναβάτες, ήταν όμως μέσω της μουσικής και των χορών που απελευθέρωναν την αμείλικτη ενέργεια τους και το πάθος για την ζωή και την ελευθερία. Αξεπέραστος στο είδος του, ο Κρατικός Χορευτικός Θίασος των Ρώσων Κοζάκων, πρόκειται να γοητεύσει το αθηναϊκό κοινό με δύο σόου που μιλούν για δόξα, ηρωισμό, αγάπη και προδοσία και που είναι το κοζακικό αντίστοιχο του ιρλανδικού Riverdance. Δύο παραστάσεις που απαιτείται να τις δει ο κάθε οπαδός της Εθνικής ιδέας.

Συντομευμένη έκδοση του άρθρου δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 25ης Σεπτεμβρίου 2010 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.