Βάγκνερ και Μάλερ από την ιστορική Concertgebouw του Άμστερνταμ

Την Concertgebouw του Άμστερνταμ, την κορυφαία συμφωνική ορχήστρα του κόσμου, σε έργα Βάγκνερ και Μάλερ πρόκειται να απολαύσουν οι φίλοι του Φεστιβάλ Αθηνών την Τετάρτη 30 Ιουνίου στο Ηρώδειο. Μία ιστορική ορχήστρα που επί μισό αιώνα είχε για διευθυντή τον θρυλικό Βίλεμ Μένγκελμπεργκ και συνέδεσε το όνομα της με την εκτέλεση ύστερων έργων του Ρομαντισμού, όπως αυτά του Γουσταύου Μάλερ, του Ρίχαρντ Στράους και του Άντον Μπρούκνερ.

Η Βασιλική Ορχήστρα Concertgebouw του Άμστερνταμ, όπως είναι το πλήρες όνομα της, είναι η ορχήστρα του ομώνυμου concert hall, που άνοιξε τις θύρες του στις 11 Απριλίου 1888. Επτά μήνες αργότερα το Concertgebouw του ορχήστρα υπό την διεύθυνση του Βίλλεμ Κες. Μετά από επτά χρόνια του Κες στο πόντιουμ της ορχήστρας, τα ηνία της Concertgebouw θα αναλάμβανε ο Γερμανός Γιόζεφ Βίλλεμ Μένγκελμπεργκ, ένας από τους μεγαλύτερους μαέστρους όλων των εποχών.

Η χρυσή περίοδος του Μένγκελμπεργκ

Ο Μένγκελμπεργκ θα παρέμενε μουσικός διευθυντής της Concertgebouw επί μισό αιώνα (1895-1945) και σε αυτό το διάστημα, θα μετέτρεπε την Concertgebouw στον θρύλο που είναι σήμερα. Αυτό θα το πετύχαινε μέσα από την προώθηση της μουσικής των σύγχρονων τότε συνθετών, όπως ο Γουσταύος Μάλερ και ο Ρίχαρντ Στράους. Μάλιστα ο τελευταίος θα μιλούσε με τα καλύτερα λόγια για την Concertgebouw και μερικά από τα καλύτερα έργα του βρήκαν την απόλυτη εκτέλεση τους υπό την διεύθυνση του Μένγκελμπεργκ.

Στα 50 χρόνια της μουσικής διεύθυνσης του Μένγκελμπεργκ, η Concertgebouw ανέπτυξε σχέσεις με τους μεγαλύτερους συνθέτες της εποχής, συμπεριλαμβανομένων των Ρίχαρντ Στράους, Γουστάβου Μάλερ, Μωρίς Ραβέλ, Κλωντ Ντεμπυσσύ, Ιγκόρ Στραβίνσκυ, Άρνολντ Σένμπεργκ, Πωλ Χίντεμιθ και Ντάριους Μιλώ. Όλοι αυτοί διεύθυναν έργα τους με την ορχήστρα τουλάχιστον μια φορά. Ενώ άλλοι, όπως ο Μπέλα Μπάρτοκ, ο Σέργεϊ Ραχμάνινωφ και ο Προκόφιεβ συμμετείχαν ως σολίστες στην εκτέλεση των έργων τους.

Ως Γερμανός, ο Μέγκελμπεργκ υπήρξε ένθερμος εθνικιστής. Έτσι είχε συνάψει σχέσεις με την γερμανικά στρατεύματα στην Ολλανδία στην διάρκεια του πολέμου. Όμως αυτό δεν τον απέτρεψε από το να εκτελεί έργα του αγαπημένου του Μάλερ στο κατεχόμενο Άμστερνταμ. Αυτή του την στάση την πλήρωσε με το να κυνηγηθεί μεταπολεμικά, όπως έγινε και με τον Φουρτβένγκλερ.

Η Concertgebouw

Μεταπολεμικά η Concertgebouw συνέχισε να αναπτύσσει σχέσεις με τους συνθέτες της εποχής, βασικό για μια ορχήστρα. Τα ηνία ανέλαβαν μεταπολεμικά οι Έντουαρντ φον Μπέϊνουμ (1945-1959), Μπέρναντ Χάιτνικ(1959-1989), ο οποίος μοιράσθηκε για δύο χρόνια την θέση με τον Γιουτζίν Γιόχουμ, ο Ρικάρντο Τσάϊλυ και από το 1988 ο Λιθουανός Μαρίς Γιάνσονς.

Στην συναυλία της 30ης Ιουνίου η Βασιλική Ορχήστρα Concertgebouw του Άμστερνταμ θα διευθύνει το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ» του Ριχάρδου Βάγκνερ και συνεχίζοντας την παράδοση στην εκτέλεση έργων του Μάλερ, θα εκτελέσει την «Πέμπτη Συμφωνία» του γίγαντα του Ρομαντισμού.

Ένα δώρο από τον Βάγκνερ στην Κοζίμα

Οι όπερες του Βάγκνερ είναι σαν βήματα σε μια πορεία εσωτερικής μύησης και ήταν επηρεασμένες από τον Γνωστικισμό, τον Βουδισμό και το γιββελινικό ιδεώδες που επηρέασε και τον Έβολα. Υπήρξε ο άνθρωπος που επινόησε την ιδέα του «ολοκληρωμένου έργου», ένα κράμα μουσικής, δράματος, ποίησης, αρχιτεκτονικής που θα έβρισκε την Μέκκα του στο θέατρο του Μπαϊρόιτ, που κτίστηκε από τον μέντορα του Λουδοβίκο τον Β' της Βαυαρίας.

Όμως επειδή οι όπερες Βάγκνερ πολλές φορές καθυστερούσαν να ανέβουν, κάποια κομμάτια από αυτά τα μουσικά έργα γνώριζαν την δόξα ως αυτόνομα κομμάτια. Τέτοια κομμάτια υπήρξαν το «Πρελούδιο του Αρχιτραγουδιστή» και το ερωτικό τραγούδι του «Τριστάνου και της Ιζόλδης». Δεν συνέβη όμως το ίδιο με το πολυαγαπημένο «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ».

Το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ» είναι ένα από τα λίγα μη οπερατικά έργα του Βάγκνερ. Αρχικά δεν επρόκειτο να παιχθεί ποτέ δημόσια, αλλά να παραμείνει ένα «ερωτικό δώρο στην Κοζίμα Λίστ από τον Ριχάρδο της» για τα 33α γενέθλια της, την μέρα των Χριστουγέννων του 1870. Μάλιστα γράφηκε και σαν έργο αφιερωμένο στον γιο τους Ζίγκφριντ, λίγους μήνες πριν. Όμως λόγω οικονομικών δυσκολιών, ο Βάγκνερ αναγκάσθηκε να το κάνει κτήμα του κοινού του.

Αντίθετα από ότι πιστευόταν αρχικά, το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ» δεν περιλαμβάνει αποσπάσματα από την ομώνυμη όπερα, αλλά το αντίθετο. Ο Βάγκνερ ανέπτυξε κομμάτια από το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ» στον «Ζίγκφριντ», όπως το ερωτικό ντουέτο της Βρουγχίλδης και του Ζίγκφριντ. Να πούμε ότι το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ» προκάλεσε σκάνδαλο γιατί ήταν το προϊόν ενός ερωτικού τριγώνου ανάμεσα στον Βάγκνερ, την Κοζίμα Λίστ και τον πρώτο της άνδρα, Χανς φον Μπύλοφ.

Όταν γνωρίσθηκαν, ο Βάγκνερ και η Κοζίμα ερωτεύθηκαν παράφορα. Ο φον Μπύλοφ δήλωσε αργότερα: «Αν ήταν οποιοσδήποτε πέρα από τον Βάγκνερ, θα τον είχα σκοτώσει». Αλλά ο Μπύλοφ ως τζέντλεμαν και θαυμαστής της μουσικής του Βάγκνερ, σιώπησε και συνέχισε να προωθεί την μουσική του Βάγκνερ. Μάλιστα το 1865, η Κοζίμα γέννησε την Ιζόλδη, την πρώτη κόρη του Βάγκνερ, που ο φον Μπύλοφ ανεγνώρισε ως δική του. Την περίοδο μάλιστα που γράφτηκε το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ», ο Ριχάρδος και η Μίνα Βάγκνερ ζούσαν στην βίλλα τους Τρίψεν μαζί με το ζευγάρι Κοζίμας Λιστ και Χανς φον Μπύλοφ! Σήμερα το «Ειδύλλιο του Ζίγκφριντ» αποτελεί το ερωτικό αριστούργημα του Βάγκνερ, απόδειξη τόσο του μεγαλύτερου έρωτα προς τη γυναίκα της ζωής του, και γενικότερα της δύναμης του έρωτα.

«Πέμπτη Συμφωνία»: το Έβερεστ της συμφωνικής μουσικής

Όσο για τον Γουστάβο Μάλερ, ασχολείτο από νεαρή ηλικία με τα μεγάλα θέματα της ζωής. Όταν οι εικοσάχρονοι συνομήλικοί του έγραφαν ανάλαφρα έργα, αυτός έγραφε επικές συμφωνίες και αργότερα δραματικούς κύκλους τραγουδιών, όπως το «Τραγούδι της Γης». Από τα φοιτητικά του χρόνια ήταν επηρεασμένος από το έργο του Βάγκνερ. Μάλιστα ήταν και ο μόνος μαέστρος, που όσο ζούσε ο Βάγκνερ, του επιτράπηκε να διευθύνει ολόκληρο το «Δακτυλίδι των Νιμπελούνγκεν»

Αν και ο Μάλερ ήταν κοσμοπολίτης, προσπαθούσε να πολεμήσει το άρριζο της ύπαρξης του, καθότι Εβραίος χωρίς δικιά του πατρίδα, με την δημιουργία των επικών και δραματικών του έργων. Οι συνθέσεις του λατρευόταν από εθνοφυλετιστές όπως ο Βάγκνερ και ο Σιμπέλιους, ενώ επηρέασε καταλυτικά την δεύτερη σχολή της Βιέννης (Σένμπεργκ, Μπεργκ) παρόλο που ο ίδιος απέρριπτε την ιδέα της ατονικότητας.

Όσο για «Πέμπτη Συμφωνία» του Μάλερ, γράφηκε το 1901, μετά από μια καρδιακή προσβολή μετά από μια εκτέλεση του «Μαγικού Αυλού» που παρ' ολίγο να του κοστίσει την ζωή. Έχει δε αποκληθεί «το Έβερεστ της Μουσικής», ενώ ο Κάραγιαν είχε γράψει: «Μια μεγάλη εκτέλεση της Πέμπτης είναι μια εμπειρία που σε μεταμορφώνει. Το φανταστικό φινάλε σχεδόν σε αναγκάζει να κρατήσεις την ανάσα σου».

Η φανφάρα που ξεκινάει την συμφωνία είναι στο ίδιο στυλ με την αρχική φανφάρα της Πέμπτης του Μπετόβεν. Ο θάνατος είναι που καταδιώκει τον συνθέτη και αυτό φαίνεται σε ένα πένθιμο εμβατήριο που ακολουθεί και γεμίζει τον ακροατή με απελπισία. Ακολουθούν δύο μέρη όπου το σκοτάδι του θανάτου και το φως της ζωής αντιπαλεύουν. Το τέταρτο μέρος (Adagietto) με τις άρπες και τα έγχορδα σε ηρεμούν. Ακούγεται δε σαν όαση μέσα στο υπόλοιπο έργο. Είναι ένα κομμάτι που το αφιέρωσε στην γυναίκα του Άλμα Σίντλερ . Έγινε δε διάσημο όταν ο Λουκίνο Βισκόντι το χρησιμοποίησε στην μεταφορά του «Θανάτου στην Βενετία» του Τόμας Μαν. Στο τέλος το φινάλε με την χορωδία ακούγεται σαν μια κατάφαση στην ζωή και στην δύναμη του έρωτα.

Μια ιστορική ορχήστρα σε δύο αριστουργήματα του Ρομαντισμού ακούγεται σαν η κορυφαία βραδιά του Φεστιβάλ Αθηνών.

* O Γιώργος Πισσαλίδης έχει υπάρξει συνεργάτης των κυριότερων ελληνικών μουσικών περιοδικών (Ποπ & Ροκ, Jazz & Τζαζ, Οζ, Δίφωνο), αλλά και «έθνικ» περιοδικών του εξωτερικού (Folk Roots, Global Rhythm) Έχει γράψει το κεφάλαιο για την ελληνική μουσική στον διεθνούς κύρους «έθνικ» οδηγό «The Rough Guide on World Music: Europe, Asia & Pacific», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον εκδοτικό οίκο Penguin.

Συντομευμένη έκδοση του άρθρου δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 26ης Ιουνίου 2010 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.