Ένα αριστούργημα για τον Χαλεπά στο 51ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης

Μία μόνο ελληνική ταινία μυθοπλασίας μας εντυπωσίασε στο 51ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης: το «Εγώ, ο Γιαννούλης Χαλεπάς» της Στέλλας Αρκέντη. Πρόκειται για ένα πνευματικό αριστούργημα για τον «Φειδία της σύγχρονης εποχής», που συνδυάζει με εκπληκτικό τρόπο το Βυζάντιο και την Αρχαιότητα.

Λίγα λόγια για το έργο του Χαλεπά

Ο Γιαννούλης Χαλεπάς γεννήθηκε στις 14 Αυγούστου 1851 στο Πάνορμο Πύργου της Τήνου. Ο πατέρας του και ο θείος του ήταν μαρμαρογλύπτες και είχαν μια επιχείρηση που είχε υποκαταστήματα στην Σμύρνη, το Βουκουρέστι και τον Πειραιά. Ως πρωτότοκο, ο πατέρας του τον προόριζε για έμπορο. Όμως η επιμονή και το ταλέντο του Γιαννούλη έπεισαν τον πατέρα του να τον στείλει το 1869 να σπουδάσει στο Σχολείο των Τεχνών (την μετέπειτα Σχολή Καλών Τεχνών) στην Αθήνα, δίπλα στον γνωστό γλύπτη Λεωνίδα Δρώση.

Αποσπώντας τον θαυμασμό όλων κερδίζει την υποτροφία του Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου για την Σχολή Καλών Τεχνών του Μονάχου (1873-1876), όπου έχει για δάσκαλο τον Μαξ Βίντμαν. Το 1874 βραβεύεται στον διαγωνισμό της Ακαδημίας με τα έργα του «Το παραμύθι της Πανέμορφης» και το έργο του «Σάτυρος που παίζει με τον Έρωτα».

Με την διακοπή της υποτροφίας του το 1875, επιστρέφει στην Αθήνα και ανοίγει δικό του εργαστήριο. Δουλεύει πυρετωδώς και φτιάχνει ανάμεσα σε άλλα, την διάσημη «Κοιμωμένη» του 1878, ταφικό έργο για την Σοφία Αφεντάκη στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών.

Την ίδια χρονιά εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα της ψυχασθένειας του. Αρχίζει να σπάει χωρίς λόγο τα έργα του και αποπειράται να αυτοκτονήσει. Σήμερα γνωρίζουμε ότι αυτή οφειλόταν στην τελειομανία του, την υπερκόπωση και τον άτυχο έρωτα του για την 18χρονη συμπατριώτισσα του, Μαριγώ Χριστοπούλου. Εκείνη όμως την εποχή με την ψυχολογία σε νηπιακο στάδιο δεν θα μπορούσαν να το φανταστούν. Η κατάσταση του πήγαινε από το κακό στο χειρότερο και τον Ιούλιο του 1888 κλείνεται, παρόλη την αντίθεση της μάνας του, στο ψυχιατρείο της Κέρκυρας. Είναι η ίδια χρονιά, που άλλοι δύο διάσημοι, ο Βίνσεντ Βαν Γκόγκ και ο Φρειδερίκος Νίτσε, περνούν το κατώφλι της τρέλας.

Για 13 χρόνια ο Χαλεπάς μένει έγκλειστος και όταν βγαίνει από το ψυχιατρείο, ο πατέρας του έχει πεθάνει. Έτσι μπαίνει υπό την επιτήρηση της μάνας του που πίστευε ότι η Τέχνη τον κατέστρεψε. Μόνο το 1916 μετά τον θάνατο της μητέρας του θα επιστρέψει στον κόσμο της δημιουργίας και θα δημιουργήσει μέχρι τον θάνατο του (1938) έργα ανώτερα από αυτά της πρώτης περιόδου.

Σήμερα ο Γιαννούλης Χαλεπάς θεωρείται ότι συνδύαζε ως καλλιτέχνης, «την πανελληνικότητα του Παλαμά, την ποιητική αποσπασματικότητα και την δραματικότητα του Σολωμού, το ήθος του Παπαδιαμάντη και την τραγικότητα της ζωής του Βιζυηνού».

Διεισδύοντας στα μυστικά της Δημιουργίας

Πως όμως αντιμετώπισε η Στέλλα Αρκέντη το έργο και τη ζωή του Χαλεπά; Κατ' αρχήν όπως έχει δηλώσει μελέτησε επί χρόνια το έργο του Χαλεπά, τις βιογραφίες του, αλλά και κάθε τι που θα μπορούσε να την εμπνεύσει στο έργο του. Αυτή την περίοδο την θεωρεί την «πιο δημιουργική περίοδο της ζωής της». Και βασικά ο Χαλεπάς την βοήθησε να καταλάβει την συνέχεια Αρχαιότητας και Βυζαντίου.

Αποτέλεσμα ένα έργο που αποπνέει Ελλάδα, αλλά χωρίς να έχει την κλασσική γραμμική αφήγηση του El Greco του Γιάννη Σμαραγδή. Εξ' άλλου όπως δήλωσε η Στέλλα Αρκέντη η Βυζαντινή ζωγραφική, την οποία έχει μελετήσει και την έχει εμπνεύσει δεν έχει την προοπτική που έχει η Δυτική ζωγραφική.

Στην πρώτη σκηνή του έργου, ο Γιαννούλης Χαλεπάς (πολύ καλός ο Θανάσης Παπαθανασίου) δηλώνει δημιουργώντας «Η απάντηση στο ερώτημα της Σφίγγας ήταν άνθρωπος. Ο Οιδίποδας ήταν σίγουρος για τον εαυτό του». Και κάπου αλλού: «Ο πηλός μου πρέπει να πάρει ψυχή. Μόνο έτσι η Δημιουργία θα αναγεννηθεί και θα μείνει άφθαρτη. Αυτός πρέπει να είναι ο σκοπός της ζωής μου». Έχουμε λοιπόν από την αρχή ένα στοχασμό πάνω στην φύση και τον σκοπό του καλλιτέχνη. Αρχίζει έτσι μία πορεία του καλλιτέχνη προς τα «αθέατα μυστικά της ύπαρξης» και μία «διείσδυση στα μυστικά της Δημιουργίας». Μία πορεία όπου ο καλλιτέχνης θα δημιουργεί με τους «δικούς του πλαστικούς του κανόνες και όχι τους καθιερωμένους» και μακριά από την μίμηση της Φύσης.

Αυτό γίνεται μέσα από βατές, αποσπασματικές σκηνές με μονόλογους ηθοποιών προς την κάμερα, συνεντεύξεις του Γιαννούλη σε μία δημοσιογράφου εκτός κάδρου και με χρήση κειμένων από την πνευματική Παράδοση της Ελλάδος. Η παράλληλη χρήση Ορφικών ύμνων και αποσπασμάτων του Ευαγγελίου είναι συγκλονιστική που μαζί με τα αρχαία θέματα της γλυπτικής του Χαλεπά δείχνει την πνευματική συνέχεια του ελληνισμού από τους αρχαίους Θεούς στους μάρτυρες της Εκκλησίας. Κλασσικό παράδειγμα όταν η δημοσιογράφος τον ρωτά για την σχέση Μέγα Αλέξανδρου και Αγίας Βαρβάρας απαντά: «Είναι η δύναμη που στηρίζει το μαρτύριο». Και για τους σύγχρονους δηλώνει: «Νομίζω ότι επιστρέφουν στους αρχαίους».

Να πούμε ότι η Αρκέντη δεν δέχεται τον Χαλεπά ως τρελό, αλλά απλώς ως καλλιτέχνη περισσότερο ευαίσθητο και ιδιοφυή. Ο τρόπος που χρησιμοποιεί τον Τάσο Βογόπουλο ως νεαρό Χαλεπά και η εφιαλτική ηλεκτρονική ατονική μουσική της Σωτηρίας Αδάμ δίνουν συγκλονιστικά την πορεία προς την τρέλα.

Επίσης θεωρεί κομβικό πρόσωπο στην προσωπική τραγωδία και την τρέλα του Χαλεπά την μητέρα του. Δεν είναι σύμπτωση η χρησιμοποίηση της ηθοποιού που υποδύεται την μάνα του Χαλεπά (Ιωάννα Γκαβάκου) στην Μήδεια του Ευριπίδη. Μία Μήδεια που σκοτώνει τα παιδιά της για να «τους χαρίσει την αθανασία» και που καταλήγει αλληγορία για την σχέση της Ελλάδος και των παιδιών της.

Από την άλλη, υπάρχει μία φαουστική χροιά στην ιστορία, από την στιγμή που ο καλλιτέχνης προσπαθεί να διεισδύσει στα άδυτα της Δημιουργίας, αλλά τελικά τρελαίνεται. Στο τέλος όμως αρνείται αυτήν την ιδιότητα και δηλώνει ότι καθήκον του καλλιτέχνη είναι να κατανοήσει το πλάνο του Θεού και να το βοηθήσει.

Προσωπικά το «Εγώ, ο Γιαννούλης Χαλεπάς» μας θύμισε το «Χρώμα του Ρόδου» του Παρατζάνωφ και πιστεύουμε ότι έχουμε για πρώτη φορά μία πνευματική ταινία βασισμένη στις πνευματικές ρίζες του Ελληνισμού σε μία περίοδο που αυτές πολεμούνται από το καλλιτεχνικό κατεστημένο.

Το «Εγώ, ο Γιαννούλης Χαλεπάς» κυκλοφορεί σύντομα στις αίθουσες.

Συντομευμένη έκδοση του άρθρου δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 17ης Δεκεμβρίου 2010 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.