«The Way Back»: Όταν οι Αμερικανοί ανακάλυψαν τα γκούλαγκ

Συνεχίζει ακάθεκτη την προβολή της, το «The Way Back» του Πήτερ Γουέιρ («Master and Commander») με τον Έντ Χάρρις και τον Κόλιν Φάρελ στους βασικούς ρόλους. Πρόκειται για την απόδραση επτά ατόμων από τα σοβιετικά γκούλαγκ τον χειμώνα του ʽ42 και την πορεία τους μέσω Μογγολίας στην Ινδία.

Αλήθεια ή μύθος;

Η ταινία βασίζεται στην ιστορία του Πολωνού Σλάβομιρ Ράβιτς, που το 1956 έγραψε με την βοήθεια του Άγγλου δημοσιογράφου Ρόναλντ Ντάουνινγκ, το βιβλίο «Η μεγάλη πεζοπορία». Το βιβλίο στην εποχή του πούλησε 500.000 αντίτυπα και μεταφράσθηκε σε 25 γλώσσες.

Σε αυτό, ο Ράβιτς, μόνιμος ανθυπολοχαγός του Πολωνικού στρατού, ισχυρίζεται ότι μετά την διπλή εισβολή της Γερμανίας και Σοβιετικής Ένωσης στην πατρίδα του και την συνθήκη ειρήνης, επέστρεψε στο σπίτι του στην Κρακοβία. Εκεί συνελήφθη από το Λαϊκό Υπουργείο Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΣΣΔ (τον πρόδρομο της KGB) και μετά από στημένη δίκη στάλθηκε μαζί με χιλιάδες άλλους Πολωνούς μεταφέρθηκε στο Ίρκουτσκ της Σιβηρίας.

Εκεί ο Πολωνός ανθυπολοχαγός είχε αναλάβει να κτίζει στρατώνες για τους κατάδικους, να κατασκευάζει σκι για τον σοβιετικό στρατό και να λειτουργεί και να επισκευάζει το ραδιόφωνο του διοικητή του στρατοπέδου. Τον χειμώνα του 1942, ο Ράβιτς, μαζί με έξι ακόμα άτομα δραπέτευσε στην διάρκεια μιας χιονοθύελλας και μετά από 11 μήνες έφτασε μέσω της ερήμου Γκόμπι και του Θιβέτ στην ελευθερία.

Όμως το 2006, το BBC ανακάλυψε Σοβιετικά αρχεία, σύμφωνα με τα οποία ο Ράβιτς πήρε αμνηστία το 1942 και κατά συνέπεια ουδέποτε έκανε την διαδρομή που πολλοί διεκδικούν ότι έκαναν. Ένας από αυτούς είναι ο επίσης Πολωνός Βίτολντ Γκλίνσκι, ο οποίος ισχυρίζεται ότι η ιστορία που περιγράφει ο Ράβιτς είναι η δικιά του. Όμως και η δικιά του ιστορία αμφισβητείται.

Όλα αυτά όμως μπορεί και να μην είναι ψέματα. Στην διάρκεια της γερμανικής εισβολής στην ΕΣΣΔ, η κυβέρνηση αμνήστευσε χιλιάδες Πολωνούς κρατουμένους για να καταταγούν στα ελεύθερα Πολωνικά στρατεύματα. Όμως και αυτή δεν πολυακούσθηκε. Έτσι πολλοί Πολωνοί αγνοούσαν την ευκαιρία που τους δινόταν. Πάντως ο Γουέιρ θεωρεί την ταινία ότι δεν βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα.

Η ταινία

Η ταινία ξεκινά με τον νεαρό αξιωματικό Γιάνους (Τζων Στάρτζες) να βασανίζεται από τους Σοβιετικούς για να ομολογήσει ότι είναι πράκτορας κατά του σοβιετικού λαού. Όταν οι ανακριτές βλέπουν ότι δεν καταφέρνουν τίποτα, φέρνουν την γυναίκα του που ομολογεί ότι ο άνδρας της είναι όντως κατάσκοπος. Είναι φανερό, ότι και αυτή έχει βασανισθεί. Ο Γιάνους στέλνεται στα Σοβιετικά στρατόπεδα εργασίας για 20 χρόνια. Από εκείνη την στιγμή, ο Γιάνους ζει για να μπορέσει κάποια στιγμή να μπορέσει να συγχωρέσει την γυναίκα του.

Μετά από αυτήν την συγκλονιστική αρχή, μεταφερόμαστε στην κόλαση των γκούλαγκ. Εκεί κυριαρχούν οι ποινικοί κρατούμενοι, όπως ο Βάλκα (Κόλιν Φάρελ). Στον θάλαμο υπάρχουν επίσης ο απόμακρος κύριος Σμιθ (Εντ Χάρις), ένας Αμερικανός τεχνικός που δούλευε στο μετρό της Μόσχας), ο Τόμας που φτιάχνει ερωτικά σκίτσα με αντάλλαγμα φαγητό και τσιγάρα, ένας ηθοποιός ονόματι Καμπάρωφ, ο Κάζικ, ένας Πολωνός που πάσχει από νυκταλωπία, ο Βος, ένας Λιθουανός ιερέας και ο Ζόναν, ένας Γιουγκοσλάβος λογιστής.

Ο Καμπάρωφ λέει στον Γιάνους ότι έχει ένα σχέδιο απόδρασης μέσω της λίμνης Βαϊκάλης. Όμως ο Σμιθ ισχυρίζεται ότι ο ηθοποιός φαντασιώνεται το σχέδιο μόνο και μόνο για να διατηρεί υψηλό το ηθικό, αλλά και για να του κάνουν οι άλλοι χατίρια. Για αυτόν, η απόδραση είναι αδύνατη. Όμως ο Γιάνους επιμένει στην ιδέα της απόδρασης και στην διάρκεια μιας χιονοθύελλας πείθει τους άλλους έξι να τον ακολουθήσουν στο ταξίδι προς την ελευθερία.

Νιτσεϊκή επιβίωση ή ανθρωπισμός;

Από εκεί και πέρα, το «The Way Back» μετατρέπεται σε μια ταινία επιβίωσης του ανθρώπου ενάντια στα στοιχεία της φύσεως, αλλά και ανθρώπου εναντίον ανθρώπου. Για αυτό, ο Γουέιρ είναι ο πιο κατάλληλος, μιας και αυτό είναι ένα θέμα που διαπερνά την φιλμογραφία του, από το «Πικ νικ στον βράχο των κρεμασμένων» στο «Master and Commander». Δύο παραδείγματα: ο Βάλκα βάζει το μαχαίρι στο λαιμό του Γιάνους μέχρι να του υποσχεθεί ότι θα τον πάρει μαζί του. Σε μια άλλη σκηνή, οι επτά κατάδικοι επιτίθενται σε λύκους για να κερδίσουν την τροφή τους και μετά τρώνε το υποψήφιο θήραμα των λύκων με κινήσεις που θυμίζουν λύκους.

Αυτό το τελευταίο φέρνει στο νου το «Κάλεσμα της Άγριας Φύσης» του αρχέτυπου αμερικανού εθνοκοινωνιστή συγγραφέα, Τζακ Λόντον. Όπως τον νιτσεϊκό-δαρβινικό κόσμο του Λόντον θυμίζει η άποψη του Σμιθ ότι η πολύ καλοσύνη θα σκοτώσει τον Γιάνους. Αυτή η σύγκρουση ανάμεσα στον άκρατο ατομικισμό του Σμιθ και του ανθρώπινου ιδεαλισμού του ευρωπαίου Γιάνους, θα αποκορυφωθεί όταν θα πρέπει να πάρουν μαζί τους την Ιρένα, μια Πολωνή έφηβη (η εκπληκτική έφηβη Σίρσα Ρόναν, Όσκαρ δευτέρου ρόλου στην «Εξιλέωση»).

Η παρουσία της Ιρένα θα σπάσει το σκληρό προσωπείο τους. Θα τους μάθει να νοιάζονται ο ένας για τον άλλο πέρα από το πρόβλημα της επιβίωσης. Σιγά-σιγά η ομορφιά της ζωής θα αποκαλυφθεί και για τους πιο σκληρούς από αυτούς. Και όταν θα το έχει επιτύχει, η Ιρένα θα φύγει από την ζωή.

Ο Πήτερ Γουέιρ αρνείται να μετατρέψει το «The Way Back» σε μια χολιγουντιανή περιπέτεια. Όμως, βοηθούμενος από την διεύθυνση φωτογραφίας του Ράσελ Μπόιντ καταφέρνει να σε κάνει να νοιώσεις την δίψα και την πείνα των ηρώων. Όσο για τους ρόλους ο Φάρελ είναι εντελώς πιστευτός ως Ρώσος. Εκείνοι όμως που είναι συγκλονιστικοί είναι ο Έντ Χαρις και η Σίρσα Ρόναν. Θα προτιμούσαμε όμως μια καλύτερη ανάπτυξη χαρακτήρων για τους υπόλοιπους.

Δείτε αυτή την ταινία που εκφράζει την θέληση του ανθρώπου να πεθάνει ελεύθερος παρά να ζει καταπιεσμένος σε ένα κόσμο που ο ίδιος δεν έκτισε. Ακόμα και αν θα μπορούσε να είναι καλύτερη, αυτή η ταινία του αγαπημένου μας σκηνοθέτη για τα γκούλαγκ αξίζει την δημοτικότητα που γνωρίζει στην Ελλάδα.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 12ης Μαρτίου 2011 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.