«Θεοί και Στρατηγοί» του Αμερικανικού Εμφυλίου

Κλείνουν την Τρίτη 12 Απριλίου 2011, 150 χρόνια από την απαρχή του Αμερικανικού Εμφυλίου. Ενός πολέμου, που αντίθετα από ότι ισχυρίζονται οι θιασώτες της πολιτικής ορθότητας, δεν έγινε για την δουλεία των μαύρων, αλλά για το δικαίωμα των πολιτειών για ανεξαρτησία απέναντι στην κεντρική εξουσία. Παράλληλα, κυκλοφορεί στις 24 Μαΐου 2011, το Directorʼs Cut (η τελική μορφή σύμφωνα με το όραμα του σκηνοθέτη) των «Θεών και Στρατηγών». Νομίζουμε ότι είναι μια πολύ καλή ευκαιρία να αναφερθούμε στο έπος του Ρον Μάξουελ, που αποτελεί το «ευαγγέλιο» των συγχρόνων οπαδών της Συνομοσπονδίας (neo-confederates).

Το «ευαγγέλιο» των neo-confederates

Γυρισμένη το 2003, η ταινία αποτελεί ένα χρονικό της ανόδου του ταγματάρχη και μετέπειτα στρατηγού Τόμας «Στόουνγουωλ» Τζάκσον, της πιο διάσημης προσωπικότητας του στρατού της Συνομοσπονδίας μετά τον στρατηγό Λη. Μιας στρατιωτικής ιδιοφυίας που ο πρόωρος θάνατός του έριξε το ηθικό στρατού και λαού, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που υποστηρίζουν ότι αν ζούσε η έκβαση του πολέμου θα ήταν διαφορετική. Η ταινία βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Τζέφρυ Σιάρα και αποτελεί προοίμιο στο «Γκέτυσμπεργκ» (1993) του ίδιου σκηνοθέτη, το οποίο με την σειρά του στηριζόταν στο «Φονιάδες Άγγελοι» του Μάικλ Σιάρα, πατέρα του Τζέφρυ.

Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι χρηματοδοτήθηκε αποκλειστικά από τον μεγιστάνα του τύπου Τεντ Τέρνερ. Μάλιστα ο Τέρνερ υποδύεται τον συνταγματάρχη της Συνομοσπονδίας, Γουάλερ Πάτον, πρόγονο του ήρωα της απόβασης της Νορμανδίας, στρατηγού Πάτον.

Στους βασικούς ρόλους, ο Στέφεν Λανγκ στον ρόλο του ταγματάρχη Τόμας «Στόουνγουωλ» Τζάκσον και ο Τζεφ Ντάνιελς στον ρόλο του ταγματάρχη Τζόσουα Κάμπερλαιν, στρατηγικής ιδιοφυίας του στρατού της Ένωσης. Ενώ στον ρόλο του Ρόμπερτ Ε. Λη, ο Ρόμπερτ Ντυβάλ, μακρινός απόγονος του αρχιστράτηγου των Νοτίων.

Κοινοτισμός ενάντια στην απρόσωπη εξουσία

Η ταινία ξεκινά με τον Στρατηγό Λη να αρνιέται την αρχηγία του στρατού της Ένωσης γιατί ποτέ δεν περίμενε τον Πρόεδρο να εισβάλει στον στρατό στην ίδια του την πατρίδα. Μπορεί να υπηρετεί την κυβέρνηση, αλλά η πατρίδα του είναι η Βιρτζίνια. Αργότερα θα αποδεχθεί την στρατηγία του Νότου, αν και ουσιαστικά είναι ενάντια στην αποσκίρτηση.

Την ίδια άποψη με τον Λη περί πατρίδας έχει και ο ταγματάρχης (και μετέπειτα στρατηγός) Τόμας Τζάκσον. Υπάρχει η Ένωση, αλλά η πατρίδα του η Βιρτζίνια προηγείται όσο αφορά την πίστη στο που είναι πιστός. Όπως λέει και ο ίδιος: «Έτσι καταλαβαίνω εγώ τον πατριωτισμό».

Έχουμε λοιπόν μια αντιπαράθεση ανάμεσα στον πατριωτισμό των Πολιτειών και την πίστη στην κεντρική κυβέρνηση του κράτους. Κάποια στιγμή ο στρατηγός Λη εξηγεί το νόημα του πατριωτισμού: «Υπάρχει κάτι που οι Γιάνκηδες ποτέ δεν θα καταλάβουν. Αυτά τα ποτάμια, οι κοιλάδες, τα ρυάκια, ακόμα και οι πόλεις είναι σημάδια σε ένα χάρτη για το Υπουργείο Πολέμου. Αλλά για μας είναι ο τόπος που γεννηθήκαμε, θάψαμε αγαπημένους, πεδία μάχης, όπου πολέμησαν οι πρόγονοι μας. Τόποι, όπου εσύ και εγώ μάθαμε να περπατάμε και να μιλάμε. Μέρη όπου κάναμε φιλίες και ερωτευθήκαμε. Και είναι η προσωποποίηση όλων των αναμνήσεων μας και όλων όσων είμαστε».

Αυτό λοιπόν που υποστηρίζουν ο Τζάκσον και ο Λη είναι η patria των Ρωμαίων, η πατρίδα των προγόνων. Δεν είναι η πίστη σε μια απρόσωπη κεντρική εξουσία που εκπροσωπεί την «Ένωση», στην οποία έχουν εκχωρήσει την ελευθερία τους σύμφωνα με το αμερικανικό Σύνταγμα. Το ίδιο ισχύει και για τους καθημερινούς ανθρώπους και από τις δυο πλευρές του πολέμου. Πολεμάνε για τις γενέτειρες τους. Γιʼ αυτό και ο Μάξουελ στους τίτλους αρχής δείχνει σημαίες από συντάγματα που εκπροσωπούν τις μικρές κοινότητες. Έχουμε λοιπόν μία σύγκρουση ανάμεσα στον κοινοτισμό και τον απρόσωπο συγκεντρωτισμό.

Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι μέχρι το 1861, η Ένωση υπήρχε ανάμεσα στις Πολιτείες, όχι υπεράνω. Σύμφωνα με το αμερικανικό Σύνταγμα, οι κυβερνήσεις των Πολιτειών εκπροσωπούν τις επιθυμίες, τα αισθήματα και τα τοπικά συμφέροντα των ανθρώπων. Είναι αυτές που προστατεύουν το Σύνταγμα και τις Πολιτείες από την κατάχρηση εξουσίας. Οι «Θεοί και Στρατηγοί» δείχνουν την πραγματική αιτία του Αμερικανικού Εμφυλίου με τον στρατηγό Λη να δηλώνει ότι δεν δέχεται μία Ένωση που επιβάλλει την θέλησή της στις Πολιτείες με τα όπλα και ότι δεν θα πολεμήσει ενάντια στην πατρίδα του, την Βιρτζίνια. Από την άλλη, ο Τζάκσον θεωρεί ότι η νίκη του Βορρά θα είναι το προοίμιο στην αναρχία, την διεφθαρμένη διοίκηση και την κατάργηση της ελευθερίας. Για να προσθέσει ότι πρόκειται για μια σύγκρουση ανάμεσα στις δυνάμεις του χρήματος και του πατριωτισμού που έχει δοθεί στον άνθρωπο από τον Θεό. Προσπαθεί λοιπόν να σώσει ολόκληρο το έθνος από την καταστροφή.

«Στόουνγουωλ» Τζάκσον: ένας ένθερμος Χριστιανός

Το σημαντικότερο σημείο της ταινίας είναι η θερμή πίστη του Στόουνγουωλ Τζάκσον που τον εμπνέει στον πόλεμο. Πριν φύγει για τον πόλεμο, μαζί με την γυναίκα του διαβάζουν ένα απόσπασμα από την «Προς Κορινθίους Βʼ Επιστολή». Σε ένα άλλο σημείο, κάποιος τον ρωτά πως μένει τόσο ήρεμος όταν γύρω του πέφτουν βόμβες και πεθαίνουν οι άνθρωποι. Εκείνος απαντά: «Η θρησκεία μου διδάσκει να νοιώθω ασφαλής στην μάχη, όσο και στο κρεβάτι. Ο Θεός καθόρισε την ώρα του θανάτου μου και δεν ανησυχώ για αυτό. Φροντίζω να είμαι έτοιμος για αυτό, όποτε συμβεί αυτό. Θα έπρεπε έτσι να ζουν όλοι. Τότε όλοι θα ήταν εξίσου γενναίοι».

Η Βίβλος, η καλύτερα η Παλαιά Διαθήκη, τον εμπνέει στον πόλεμο ενάντια «σε αυτούς που μολύνουν τις εστίες μας». Λέει σε ένα μονόλογο: «Πρέπει να σηκώσουμε μαύρη σημαία στον εισβολέα. Κανένα έλεος στους βεβηλωτές των εστιών μας. Η πολιτική ηγεσία μας είναι πολύ δειλή για να δει την πραγματικότητα. Ας ρίξουν μια ματιά στην Βίβλο. Είναι γεμάτη από τέτοιους πολέμους». Πως να μην θαυμάζουμε τέτοιους ηγέτες;

Από την άλλη ο Τζάκσον, νοσταλγώντας την γυναίκα του και μην έχοντας δει την νεογέννητη κόρη του, γίνεται φίλος με την πεντάχρονη κόρη μιας οικογένειας που τον φιλοξενεί. Και όταν η πεντάχρονη φίλη του πεθαίνει από οστρακιά, ξεσπά σε κλάματα, αποδεικνύοντας ότι ένας στρατηγός πρέπει να είναι ταυτόχρονα γενναίος και τρυφερός.

Δουλεία: στο περιθώριο της διαμάχης Βορρά-Νότου

Κυρίως όμως, η ταινία δείχνει ότι ο Εμφύλιος δεν έγινε για το θέμα της δουλείας. Όπως λέει και ο αδελφός του συνταγματάρχη Τσάμπερλαιν όταν διαβάζει την «Διακήρυξη Απελευθέρωσης των Σκλάβων»: «Οι Βόρειοι πολέμησαν για να υπερασπιστούν την Ένωση και όχι για κάποιους που οι ίδιοι αποκαλούν μαυριδερούς». Ας μην ξεχνάμε ότι το θέμα της δουλείας τέθηκε από τον Λίνκολν μόνο τον Ιανουάριο του 1863. Ο ίδιος δε έγραψε ότι αν μπορούσε να έχει την Ένωση ενωμένη χωρίς να απελευθερώσει ούτε ένα μαύρο θα το έκανε.

Η ταινία λοιπόν θέτει το θέμα στην σωστή του θέση: στο περιθώριο της διαμάχης Βορρά και Νότου. Ο δε Τζάκσον έχει μια πολύ θερμή σχέση με τον μαύρο μάγειρα του και του λέει ότι ο Λη πιστεύει ότι θα πρέπει να δοθεί ελευθερία στους μαύρους με αντάλλαγμα την συμμετοχή τους στον πόλεμο. Από την άλλη, υπάρχει η Μάρθα, η πιστή μαύρη υπηρέτρια που συμβουλεύει την κυρία της να φύγει να σωθεί και να αφήσει αυτήν στο σπίτι γιατί οι Βόρειοι δεν θα αγγίξουν μια έγχρωμη. Πράγματι, όταν ο στρατός μπαίνει στην πόλη, η Μάρθα παριστάνει την κυρία του σπιτιού και σώζει το αρχοντικό των αφεντικών της. Σκηνές σαν αυτή έκαναν φυσικά τους «προοδευτικούς» να φρίττουν. Πρέπει λοιπόν, οι Νότιοι εθνικιστές να ευγνωμονούν τον Τέρνερ του CNN, για την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, ακόμα και αν αυτό σήμανε το «θάψιμο» της ταινίας από τον πολιτικώς ορθό τύπο.

Το Directorʼs Cut

Από τα «συν» της ταινίας είναι η συγκλονιστική ερμηνεία του Στέφαν Λανγκ στον ρόλο του Τζάκσον. Ο δε Ρόμπερτ Ντυβάλ δίνει την καλύτερη του ερμηνεία μετά τον «Απόστολο» και τις «Τρυφερές Σχέσεις» (Tender Mercies). Γενικά μία από τις πιο αριστουργηματικές ταινίες της προηγούμενης δεκαετίας που αξίζει να ανακαλύψουμε. Μάλιστα σε μια προσπάθεια εμπορικότητας, ο Μάξουελ δεν έδειξε τόσο κτηνώδεις τις μάχες, ώστε να δουν την ταινία και οι έφηβοι.

Εδώ να πούμε ότι η αρχική κόπια διαρκούσε έξι ώρες. Από αυτήν αφαιρέθηκαν περίπου δυόμιση ώρες για να προβληθεί στους κινηματογράφους. Έτσι η εμπορική κόπια διαρκούσε 210 λεπτά. Όμως τώρα με το Directorʼs Cut η ταινία φτάνει στις 4 ώρες και 40 λεπτά. Η σημαντικότερη πρόσθεση σε αυτήν την κόπια είναι η μάχη του Αντιέταμ (η πρώτη σε βόρειο έδαφος) δίπλα στις νικηφόρες για τον Νότο μάχες του Μανάσας, του Φρέντυσμπεργκ και του Σανσέρσορβιλ. Μάλιστα, ενώ η τελική κόπια θα βγει στην Αμερική κατʼ ευθείαν στο Blue-Ray, οργανώθηκε ειδική προβολή στο οποίο το κοινό στο τέλος σηκώθηκε και χειροκροτούσε.

Όσο για μας, σε μια εποχή που στην Ελλάδα υπάρχει διαστρέβλωση της ελληνικής ιστορίας, θεωρούμε ότι χρειαζόμαστε και εδώ ταινίες σαν και αυτήν.

Η εμπορική κόπια της ταινίας κυκλοφορεί στην Ελλάδα από την Audiovisual.

<iframe title="\&quot;YouTube" video="" player\"="" height="344" src="\&quot;http://www.youtube.com/embed/VxPXrrZ8bJU\&quot;" frameborder="0" width="425" allowfullscreen=""></p><hr /><p><em>Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 7ης Απριλίου 2011 της εφημερίδας <a data-cke-saved-href="\" href="\&quot;http://www.elkosmos.gr\&quot;" target="_blank">Ελεύθερος Κόσμος</a>.</em></p></body></html>