«Η Άρπα της Βιρμανίας» και «Φωτιά... Πυροσβέστες»: Δύο κλασσικά αριστουργήματα στις «Νύχτες Πρεμιέρας»

Συνεχίζονται και αυτή την εβδομάδα, οι «Νύχτες Πρεμιέρας» και για μας υπάρχουν δύο κλασσικές ταινίες που δεν θα έπρεπε κανείς να χάσει. Η πρώτη είναι η «Άρπα της Βιρμανίας» του Κον Ιτσικάουα, η πρώτη ταινία που λέγει τα δεινά του πολέμου από την πλευρά των Ιαπώνων. Η δεύτερη είναι το «Φωτιά... Πυροσβέστες» του Μίλος Φόρμαν, μία ανελέητη σάτιρα της αναποτελεσματικότητας του κομουνισμού, λίγο πριν τα σοβιετικά τανκς μπουν στην Πράγα.

Από πολεμιστής βουδιστής μοναχός

Βρισκόμαστε στο 1957. Ο Ακίρο Κουροσάβα και ο Κένζι Μιζογκούτσι είχαν ήδη κάνει διάσημο το ιαπωνικό σινεμά με τους «Επτά σαμουράι» και το «Ουγκέτσι Μονογκατόρι» αντίστοιχα. Εκείνη την χρονιά ο Κεν Ιτσικάουα θα γύριζε την τρίτη ταινία της μεγάλης τριάδος του ιαπωνικού σινεμά: την «Άρπα της Βιρμανίας» βασισμένο σε μια παιδική νουβέλα του Μιτσίο Τακεγιάμα. Η ταινία καταγράφει τις τελευταίες μέρες μιας στρατιωτικής μονάδας του ιαπωνικού στρατού στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο στα σύνορα Βιρμανίας και Ταϊλάνδης.

Αυτή η μονάδα διαφέρει από τις άλλες στο ότι τραγουδάει συνέχεια για να διατηρεί το ηθικό ψηλά και έχει ένα στρατιώτη τον ταλαντούχο Μιζουσίμα, που παίζει άρπα που την χρησιμοποιεί άρπα αντί σινιάλου. Όταν φτάνουν σε ένα χωριό, αντιλαμβάνονται ότι τους παρακολουθούν οι Εγγλέζοι. Οι Ιάπωνες θα χρησιμοποιήσουν το τραγούδι και τον χορό για να παραπλανήσουν τους αντιπάλους. Όμως οι Ινδοί του βρετανικού στρατού θα ανταποκριθούν με το ίδιο τραγούδι. Τότε θα μάθουν ότι η Ιαπωνία συνθηκολόγησε τρεις μέρες νωρίτερα.

Ο ταγματάρχης θα βγάλει ένα λόγο που αντιπροσωπεύει τον πόλεμο από την πλευρά των ηττημένων. «Έχουμε παραδοθεί. Όχι μόνο εμείς, αλλά και η πατρίδα μας. Δεν ξέρουμε τι να κάνουμε με αυτό. Δεν ξέρουμε που θα μας πάνε, τι θα μας βάλουνε να κάνουμε ή αν θα μας επιτρέψουν να ζήσουμε. Όλη η Ιαπωνία έχει βομβαρδιστεί. Πολλοί είναι νεκροί. Πολλοί είναι άστεγοι και πεινάνε. Η χώρα μας βρίσκεται σε ερείπια, ενώ εμείς είμαστε φυλακισμένοι χιλιάδες μίλια μακριά. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να παρακολουθούμε και να περιμένουμε. Προτιμότερο να περιμένουμε σαν άνδρες και να περιμένουμε για την στιγμή που θα αναγερθούμε σαν έθνος». Για να συνεχίσει με ένα ύμνο στην στρατιωτική συντροφικότητα.

Όμως μία ομάδα Ιαπώνων δεν έχει μάθει για την παράδοση και συνεχίζει τον πόλεμο. Πριν ισοπεδωθεί από την συντριπτική δύναμη των Εγγλέζων, ο ταγματάρχης ζητά από τον Βρετανό διοικητή να προσπαθήσει να μεταπείσει τους στρατιώτες γιατί δεν θέλει να χαθεί κανείς χωρίς λόγο. Στέλνει τον Μιζουσίμα, σε αποστολή όμως οι στρατιώτες αρνιούνται να υποταχθούν.

Μετά την αποτυχία του και το μακελειό που ακολουθεί, ο Μιζουσίμα μεταμφιέζεται αρχικά σε βουδιστή μοναχό για να θάψει τους νεκρούς και στην συνέχεια αποφασίζει να ζήσει μία ζωή προσευχής. Οι συναγωνιστές θα τον ανακαλύψουν και θα προσπαθήσουν μάταια να τον πείσουν να γυρίσει μαζί τους στην Ιαπωνία.

Η ταινία που λατρεύουν οι χριστιανοί

Πολλοί έχουν περιγράψει την «Άρμα της Βιρμανίας» ως αντιπολεμική ταινία, πράγμα που όχι μόνο δεν ισχύει, αλλά υποτιμά το πνευματικό μήνυμα της ταινίας. Αρχικά πρόκειται για την προσπάθεια του τάγματος να παραμείνουν ανθρώπινοι μέσα σε αντίξοες συνθήκες. Δεύτερον θα πρέπει να θυμόμαστε ότι έχουμε να κάνουμε με μια βουδιστική ταινία όπου όλα είναι μάταια, συμπεριλαμβανομένου του πολέμου. Τρίτον πουθενά δεν υπάρχει καταδίκη του πολέμου που πολεμά η Ιαπωνία. Τέλος υπάρχει περισσότερο μια ιώβεια υπομονή του ανθρώπου απέναντι στον πόλεμο, ακόμα και αν δεν ξέρει κανείς γιατί γίνεται.

Να πούμε ότι η «Άρπα της Βιρμανίας», έχει συμπεριληφθεί στην προτεινόμενη Κινηματογραφική Λίστα του Βατικανού, που κυκλοφόρησε το 1996 για τις αξίες που υποστηρίζει (η Ελλαδική Εκκλησία ακόμα να κάνει κάτι ανάλογο). Ενώ είναι και αγαπημένη των παραδοσιαρχών χριστιανών κριτικών της Αμερικής. Αυτό το πνευματικό αριστούργημα λοιπόν προβάλλεται την Παρασκευή 28 Σεπτεμβρίου στο Opera Odeon 2 (Ακαδημίας 57) στις 21:45 και σε επανάληψη το Σάββατο 29 Σεπτεμβρίου στο Opera Odeon 2 στις 21:30.

Τσεχοσλοβάκικο Νέο Κύμα: Ένα κίνημα αντιφρονούντων

Η άλλη ταινία που μας ενδιαφέρει είναι το «Φωτιά... Πυροσβέστες» του Μίλος Φόρμαν. Πρόκειται για μια από τις σημαντικότερες ταινίες του Τσεχοσλοβάκικου Νέου Κύματος, που συμπεριλάμβανε σκηνοθέτες, όπως ο Φόρμαν («Οι έρωτες μιας ξανθιάς»), η Βέρα Κιλίτοβα («Μαργαρίτες») και τον Τζίρι Μένσελ («Ο άνθρωπος που είδε τα τραίνα να περνούν»). Επρόκειτο για ένα κίνημα που πυροδοτήθηκε με την άνοδο του Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ (σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο) στην ηγεσία του Σλοβάκικου Κομμουνιστικού Κόμματος το 1963. Είχε δε σκοπό «να κάνει τον Τσεχοσλοβάκικο λαό να καταλάβει ότι συμμετέχουν σε ένα σύστημα καταπίεσης και ανικανότητας, που τους φέρεται με κτηνώδη τρόπο». Μάλιστα χρησιμοποιούσαν ναζί στις ταινίες τους για να μιλήσουν καλυμμένα για τον σταλινισμό.

Δεν υπήρχε κανένα κινηματογραφικό μανιφέστο, αλλά οι σκηνοθέτες του κινήματος πιανόντουσαν με θέματα που δεν περνούσαν εύκολα από την λογοκρισία, όπως μία παραβατική ή επαναστατημένη νεολαία, η χρησιμοποιούσαν ένα κυνισμό, η μαύρο χιούμορ, μία αίσθηση σουρεαλισμού ή κινηματογράφου βεριτέ, που δεν θα έβρισκε κανείς στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό. Επίσης δεν είχαν σχέση με το Γαλλικό Νέο Κύμα (Γκοντάρ, Ριβέ κ.λπ.), του οποίου οι ταινίες δημιουργούντο από κατά βάση αριστερούς κινηματογραφιστές. Αντίθετα με τους Γάλλους, οι Τσεχοσλοβάκοι στρεφόταν στην εθνική τους λογοτεχνία και είχαν πιο στερεά σενάρια. Υπήρχε μάλιστα μία αμοιβαία αντιπάθεια ανάμεσα στα δύο κινήματα και ο εβραιομαρξιστής Γκοντάρ θεωρούσε το Τσεχοσλοβάκικο Νέο Κύμα «μπουρζουάδικο σινεμά».

Και μετά μπήκαν τα σοβιετικά τανκς

Το 1966 ο Τσεχοσλοβάκος Μίλος Φόρμαν είχε γνωρίσει παγκόσμια επιτυχία με τους «Έρωτες μιας ξανθιάς». Ετοιμάζοντας το επόμενο σενάριο του, προέκυψε το «Φωτιά... Πυροσβέστες». Η ταινία καταγράφει την απόφαση της τοπικής ομάδος των πυροσβεστών να οργανώσει τον ετήσιο χορό του. Φέτος όμως πρέπει να τιμήσουνε τον διευθυντή που βγαίνει σε σύνταξη. Κανονικά θα έπρεπε να τον τιμήσουνε «πέρυσι, που ήταν 85 χρονών». Φέτος όμως είναι υποχρεωτικό να το κάνουν γιατί ο διευθυντής έχει καρκίνο και θα πεθάνει.

Αποφασίζουν να κάνουν μια λοταρία για να μαζέψουν λεφτά και φαντάζονται ένα διαγωνισμό ομορφιάς, όπως οργανώνουν τα ξένα περιοδικά. Όμως τίποτα δεν λειτουργεί κανονικά. Οι όμορφες δεν θέλουν να ακούσουν για διαγωνισμό, ενώ νικήτρια βγαίνει μια χονδρή και άσχημη. Επίσης τα δώρα της λοταρίας είναι άλλα αντί άλλων. Τέλος όταν ένας χωρικός τους τηλεφωνεί γιατί καίγεται ο σταύλος του, εκείνοι φτάνουν καθυστερημένοι γιατί φυσικά είχαν τον χορό τους! Και όταν εκείνος παραπονιέται ότι παγώνει, εκείνοι μεταφέρουν την κουνιστή του καρέκλα πιο κοντά στις φλόγες.

Εδώ να πούμε ότι η ανικανότητα της τοπικής κοινωνίας και ειδικά η φωτιά στο σπίτι του αγρότη, θεωρήθηκε ως σάτιρα του κομμουνιστικού καθεστώτος. Αυτό βέβαια οδήγησε στην λογοκρισία να απαγορέψει το «Φωτιά... Πυροσβέστες» μια δια παντός στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία. Όταν μάλιστα τα σοβιετικά τανκ έβαλαν τέλος στην «Άνοιξη της Πράγας» και το Τσεχοσλοβάκικο Νέο Κύμα, ο Φόρμαν θα αποσκιρτούσε στην Αμερική. Για χρόνια, λόγω φιλοκομμουνιστικής συμπάθειας του Χόλυγουντ, θα αρνείτο την αντικομουνιστική χροιά της ταινίας, όμως στο τέλος άρχισε να μιλάει για αυτήν. Το «Φωτιά... Πυροσβέστες» προβάλλεται την Κυριακή 30 Σεπτεμβρίου στις 18:00 στον Δαναό 1 της Κηφισίας. Φροντίστε έγκαιρα για τα εισιτήρια σας.