«Ενώπιον Θεών και Ανθρώπων»: ένα Χριστιανικό δράμα στην κούρσα των Όσκαρ

Ποια είναι η θέση της Πίστης σε δύσκολες εποχές βίας; Ποια είναι η σχέση του καλού ποιμένα με το ποίμνιο του; Γιατί κάποιος αποφασίζει να γίνει μάρτυρας για την Πίστη του; Αυτά τα θέματα θέτει το «Ενώπιον Θεών και Ανθρώπων» του Ξαβιέρ Μποβουά, που κέρδισε το Μεγάλο Βραβείο του Φεστιβάλ και το Οικουμενικό Βραβείο Επιτροπής στο φετινό Φεστιβάλ Καννών. Ένα Χριστιανικό δράμα που θέτει υποψηφιότητα για το Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας τον Ιανουάριο του 2011.

Βρισκόμαστε σε ένα χωριό της Αλγερίας, κοντά στο βουνό Άτλας στην δεκαετία του '90. Επτά Γάλλοι Κιστερκιανοί μοναχοί ζουν σε αρμονία με τους μουσουλμάνους. Τους δίνουν δουλειά, τους θεραπεύουν και γίνονται πνευματικοί τους καθοδηγητές. Αυτό δεν σημαίνει προσηλυτισμό, γιατί αυτός απαγορεύεται από τον κανονισμό του μοναστηριού, όπως παραδόθηκε από τον Άγιο Βενέδικτο.

Η ζωή κυλά αρμονικά, μέσα σε αυστηρή φτώχεια και οι μοναχοί ζουν καλλιεργώντας την γη. Όλα αυτά μέχρι την στιγμή που μια ομάδα Κροατών εργατών βρίσκεται δολοφονημένη και οι φονταμενταλιστές ζητούν όλοι οι ξένοι να εγκαταλείψουν την χώρα. Τότε οι μοναχοί πρέπει να αποφασίσουν αν θα πρέπει να αποφασίσουν αν θα πρέπει να μείνουν ή να φύγουν για την Γαλλία ή ένα ασφαλέστερο μέρος.

«O κόσμος έχει τρελαθεί»

Η ιστορία βασίζεται σε ένα διάσημο γεγονός που ευθύνη ανέλαβε η «Αλ Τζαμά Ισλαμίγια» και προκάλεσε διπλωματικό επεισόδιο ανάμεσα στη Γαλλία και την Αλγερία. Παρ' όλο λοιπόν που το τέλος είναι γνωστό, αυτό λίγο ενδιαφέρει τον σκηνοθέτη ή τους θεατές της ταινίας.

Από την αρχή, ο Μποβουά δεν ενδιαφέρεται να κάνει ένα πολιτικό θρίλερ, αλλά ένα μεταφυσικό δράμα. Έρχεται να δώσει όλη την μεταφυσική αγωνία μίας ομάδας, που λειτουργεί σαν μικρή κοινωνία για το πώς θα πρέπει να μείνει πιστή στην Πίστη της. Σε μία εποχή που η Καθολική ταινία σοκάρεται από σκάνδαλα, αυτή η ταινία θέτει πνευματικά θέματα, που συγκλονίζουν και ανθρώπους που δεν ανήκουν στην Ρωμαιοκαθολική πίστη. Δηλαδή όλους εμάς.

Το βασικό μοτίβο είναι η αντιπαράθεση ανάμεσα σε αγνή αγάπη και στον φανατισμό. Εδώ πρέπει να πούμε ότι ο Μποβουά δεν κτυπά το Ισλάμ, αλλά μόνο τους φονταμενταλιστές. Το δε βασικό μοτίβο της ταινίας συμπυκνώνεται σε δύο φράσεις μουσουλμάνου, φίλου του ηγουμένου: «Ο κόσμος τρελαίνεται» και «Δεν ξέρουμε ποιος σκοτώνει ποιον».

Η απάντηση σε αυτόν τον τρελό κόσμο είναι η αλληλοκατανόηση ανάμεσα στις δύο θρησκείες. Όταν οι ένοπλοι φονταμενταλιστές μπουν για πρώτη φορά στο μοναστήρι, ο ηγούμενος Κριστιάν (Λαμπέρ Γουίλσον) θα αποδειχθεί γνώστης του Κορανίου και ο αρχηγός των ενόπλων θα ζητήσει συγγνώμη όταν μάθει ότι γιορτάζουν την γέννηση του «Πρίγκιπα της Ειρήνης», όπως αναφέρεται ο Ιησούς στο ιερό του βιβλίο. Αυτή η έκκληση για αλληλοκατανόηση ανάμεσα στις θρησκείες κρατεί μέχρι την τελική σκηνή.

Η μεταφυσική αγωνία των μοναχών

Ο Κρίστιαν μπορεί να μοιάζει με τον ήσυχο μοναχό, αλλά πίσω από τα διανοουμενίστικα γυαλιά κρύβει μια ζεστή ψυχή, αλλά και δικτατορικές τάσεις, τις οποίες καλείται να υπερνικήσει. Η θέση του είναι να κρατήσει την ομάδα των μοναχών ενωμένη και είναι εκείνος που απαντά στο τραγικό ερώτημα ενός μοναχού γιατί γίνονται μάρτυρες: «Από αγάπη και από πίστη». Εκεί βρίσκεται όλη η ουσία της μοναστικής ζωής για τον Κριστιάν, αλλά και για κάθε χριστιανό.

Προσωπικά πιστεύουμε ότι αυτή η προσπάθεια διαλόγου έγκειται στην καλή πρόθεση του Κρίστιαν -και του κάθε καλού Χριστιανού- και όχι του φανατικού που έχει απέναντι του, όπως αποδεικνύει το τραγικό τέλος, παρόλο που δούλεψε επί χρόνια για την μουσουλμανική κοινότητα.

Παρόλο όμως που πρόκειται για ανθρώπους που κανονικά ο θάνατος για τον Δημιουργό τους δεν θα έπρεπε να τους προβληματίζει, διχάζονται στην απόφαση τους. Υπάρχει ακόμα και η αμφιβολία της Πίστης εκ μέρους τους. Ο Μποβουά μας δείχνει έτσι όλη την πνευματική πορεία μιας ομάδος που ξεκινά να έχει ο καθένας διαφορετική στάση για να καταλήξουν όλοι μαζί να μείνουν. Και αυτό γιατί πιστεύουν ότι αυτή είναι η αποστολή τους και αυτή πρέπει να η στάση τους απέναντι στο ποίμνιο τους, που δεν είναι καν Χριστιανοί.

Από την πρώτη στιγμή, οι μοναχοί θέλουν να είναι αυτοί που καθορίζουν την ζωή τους, αρνούμενοι να υποταχθούν είτε σε απειλές των ισλαμιστών η τις εκκλήσεις της κυβέρνησης να εγκαταλείψουν την χώρα. Το πιο βασικό είναι ότι αποφασίζουν να ζήσουν και να πεθάνουν σύμφωνα με τα πιστεύω τους. Σε αυτό θυμίζουν λίγο τους ήρωες του «Τελευταίου Σαμουράι». Μόνο που ενώ εκείνοι ήθελαν να πεθάνουν για την δόξα και την τιμή με την κατάνα στο χέρι, εδώ οι μοναχοί προσπαθούν να αρνηθούν την βία και να ζήσουν κατ' εικόνα του Ιησού.

Ένα γαλήνιο, πνευματικό αριστούργημα

Παρ' όλη όμως την βία που περιβάλλει τους μοναχούς, ο Μποβουά έχει κάνει ένα γαλήνιο, πνευματικό φιλμ. Εδώ δεν υπάρχει τόσο δράση, όσο η καταγραφή της καθημερινότητας τους μέσα και έξω από το μοναστήρι και η επαφή τους με το ποίμνιο τους. Μέσα από εκεί δείχνει την πνευματική τους πορεία. Σε αυτό βοηθείται από τις ερμηνείες και από την διεύθυνση φωτογραφίας (Καρολίν Σερμπατιέ), ειδικά σε στιγμές εκτυφλωτικού φωτός. Σε μία από αυτές, ο Κρίστιαν μοιάζει ως φυσικός βοσκός ενός κοπαδιού προβάτων, προφητεύοντας έτσι το τέλος.

Αυτή η γαλήνη του «Ενώπιον Θεών και Ανθρώπων» δεν ταράσσεται ούτε από σάουντρακ. Εξαίρεση η τελευταία σκηνή που θυμίζει το Μυστικό Δείπνο και μουσική υπόκρουση την «Λίμνη των Κύκνων». Σε αυτήν την κορυφαία σκηνή, γεμάτη κοντινά πλάνα, μόλις τελειώσει η μουσική, ξεσπά η βία.

Πέρυσι δηλώσαμε την πίστη μας σε ένα χριστιανικό κινηματογράφο που καταγράφει τον χριστιανισμό ως βίωμα. Τον αντιτάξαμε δε στα βιβλικά έπη του '50 και του '60. Το «Ενώπιον Θεών και Ανθρώπων» είναι από τις ταινίες που δικαιώνουν αυτή μας την επιλογή. Περιμένουμε λοιπόν από τώρα την μεγάλη νύκτα των Όσκαρ για να το δούμε να κερδίζει επάξια το Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας.

Το «Ενώπιον Θεών και Ανθρώπων» βγαίνει στις αίθουσες στις 18 Νοεμβρίου από την Seven Films.

Συντομευμένη έκδοση του άρθρου δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 13ης Νοεμβρίου 2010 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.