«Δημήτρης Μητρόπουλος (1896-1960): 50 χρόνια μετά» στο Μέγαρο Μουσικής

Μία άγνωστη πλευρά του αρχιμουσικού Δημήτρη Μητρόπουλου, πρόκειται να φέρει στο φως ένα τριήμερο αφιέρωμα του Μεγάρου Μουσικής για τα 50χρονα από τον θάνατο του: αυτήν του συνθέτη. Το αφιέρωμα συμπεριλαμβάνει ένα διήμερο συνέδριο στις 12 και 13 Νοεμβρίου 2010 και μία συναυλία με σπάνιες εκτελέσεις έργων του στις 14 Νοεμβρίου.

Με καταγωγή από την Μελισσόπετρα Γορτυνίας, ο Δημήτρης Μητρόπουλος γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1896 σε μία θρησκευόμενη οικογένεια αστών. Δύο από τους θείους του είχαν ακολουθήσει την ιερατική οδό και ίδιος ήθελε να γίνει μοναχός. Όταν όμως τον πληροφόρησαν ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν επιτρέπει την μουσική στα μοναστήρια, άλλαξε γνώμη. Το 1910 γράφηκε στο Ωδείο Αθηνών, όπου σπούδασε πιάνο με τον Γερμανό πιανίστα και παιδαγωγό Λούντβιχ Βάσενχόφεν και ανώτατα θεωρητικά με τον Βέλγο βιολονίστα, συνθέτη και διευθυντή ορχήστρας Άρμαντ Μαρσίκ.

Από τον Ντεμπυσύ στην ατονικότητα

Το 1913 εμφανίζεται σε διαγωνισμό του Ωδείου με την διπλή ιδιότητα πιανίστα και συνθέτη. Το 1915 βρέθηκε για πρώτη φορά στο πόντιουμ της ορχήστρας. Ένα από τα πρώτα έργα που έγραψε και διεύθυνε ήταν η «Ταφή» του 1915, ενώ η όπερα «Αδελφή Βεατρίκη» του 1920 με την νεαρή σοπράνο Κατερίνα Παξινού ανέβηκε στο Δημοτικό Θέατρο Αθηνών. Αυτά τα έργα επιδεικνύουν ένα κράμα ύστερου ρομαντισμού και γαλλικού ιμπρεσιονισμού (Ντεμπυσύ).

Όμως όταν ο Μητρόπουλος πάει στο Βερολίνο με υποτροφία και συναντήσει τον γνωστό συνθέτη, δάσκαλο και θεωρητικό της μουσικής Φερούτσιο Μπουλόνι, εκείνος θα τον κατακεραυνώσει για τις ρομαντικές επιρροές του έργου του. Τόσο σοκαρίστηκε, που θα σταματήσει να γράφει για όσο καιρό σπούδαζε στο Βερολίνο. Όταν όμως γυρίσει στην Αθήνα θα γίνει ο πρώτος Έλληνας συνθέτης που θα γράψει έργο στην δωδεκάφθογγη κλίμακα (Ostinata), σε μία περίοδο, όπου κυριαρχούσαν ο Μανώλης Καλομοίρης και οι υπόλοιποι συνθέτες του μουσικού Εθνικισμού.

Παθιασμένος μαέστρος και ένθερμος Χριστιανός

Η πρώτη του διεθνής εμφάνιση υπήρξε στον διπλό ρόλο διευθυντή και πιανίστα με την Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου στο «3ο Κοντσέρτο για πιάνο» του Σεργκέι Προκόβιεφ. Από εκεί και πέρα θα γίνει αρχιμουσικός της Συμφωνικής Ορχήστρας της Βοστώνης, της Συμφωνικής Ορχήστρας της Μιννεάπολης και μεταπολεμικά, όταν γίνει Αμερικανός πολίτης την Συμφωνική Ορχήστρα της Φιλαδέλφειας και από το 1950 μέχρι το 1959, αρχιμουσικός στην Φιλαρμονική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης. Αυτή η περίοδος είναι το αποκορύφωμα της καριέρας του ως μαέστρος, όπου παράλληλα θα διεύθυνε διάσημες ορχήστρες της Ευρώπης.

Ως διευθυντής ορχήστρας έμεινε διάσημος για την διεύθυνση από μνήμης ολόκληρων μουσικών έργων και ως πιανίστας και μαέστρος υπήρξε παθιασμένος και οργιώδης. Ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του ήταν ότι έκανε δημοφιλές το έργο του Γκουστάβου Μάλερ στο αμερικάνικο και ευρωπαϊκό κοινό. Ήταν μάλιστα στις πρόβες της «3ης Συμφωνίας» του Μάλερ που τον βρήκε ο θάνατος από ανακοπή καρδιάς στις 2 Νοεμβρίου 1960 στην Σκάλα του Μιλάνου. Έτσι ο μαέστρος που λάτρευε την ορειβασία, πέθανε στην προσπάθεια να «ανέβει» μία από τις μεγαλύτερες μουσικές κορυφές του ανθρώπινου πνεύματος.

Ως Έλληνες δύο είναι οι πλευρές του που θα πρέπει να θυμόμαστε. Στην διάρκεια του ελληνο-ιταλικού πολέμου υπογράφει την Διεθνή Διακήρυξη των Διανοουμένων, όπου καταγγέλλει την κακόβουλη επίθεση της Ιταλίας στην πατρίδα του. Καλεί δε τους πάντες σε ένα νέο πνευματικό Μαραθώνα.

Επίσης έζησε μία ασκητική ζωή και είχε μία ηθική στάση ως καλλιτέχνης, κάτι που οφείλεται στον ένθερμο Χριστιανισμό του. Ο μαέστρος Μίλτος Λογιάδης σε μια παλιότερη συνέντευξη του μας θυμίζει ένα απόφθεγμα του μεγάλου αρχιμουσικού: «Τίποτα δεν αγοράζεται με το ψέμα». Και αλλού: «Θα πρέπει με λύπη μου να παραδεχθώ ότι είναι αρκετά πιθανό να είναι κάποιος καλός μουσικός, κι ακόμα μεγάλος καλλιτέχνης, και όμως να έχει αποτύχει σαν άνθρωπος. Θα επιθυμούσα με όλη την καρδιά μου να μην συνέβαινε αυτό. Για πολύ καιρό δεν μπορούσα να το παραδεχθώ, αλλά δυστυχώς είναι γεγονός». Αυτές είναι βασικές αρχές που χαρακτήρισαν τον Δημήτρη Μητρόπουλο, για τον οποίον Ηθική και Τέχνη ήταν ένα. Επειδή ακριβώς υπήρξε ένθερμος Χριστιανός, προβληματιζόμαστε για το ποιος διέταξε την αποτέφρωση του (όπως εξ' άλλου και της Κάλλας).

Το Συνέδριο στο Μέγαρο Μουσικής

Το διήμερο συνέδριο της 12ης και 13ης Νοεμβρίου θα επιχειρήσει να ρίξει φως σε όλες τις πτυχές της καλλιτεχνικής δραστηριότητας του μεγάλου Έλληνα καλλιτέχνη. Η διημερίδα θα φιλοξενηθεί στην φερώνυμη αίθουσα του Μεγάρου Μουσικής και συνδιοργανώνεται από τον Οργανισμό Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, την Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη» και τα περιοδικά «Μουσικολογία» και «Πολυφωνία».

Την Παρασκευή την εισαγωγή στο συνέδριο θα πραγματοποιήσει η Ολυμπία Ψυχοπαίδη- Φράγκου, μουσικολόγος καθηγήτρια του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου. Θα ακολουθήσουν ανακοινώσεις 27 μουσικολόγων και μουσικών. Έτσι το πρόγραμμα θα έχει ως εξής. Την Παρασκευή οι «Αισθητικές όψεις του συνθετικού έργου του Μητρόπουλου» (10:00-11:00), «Ο Μητρόπουλος ως ερμηνευτής» (11:30-12:45), «Ο Μητρόπουλος ως Δάσκαλος» (13:00-14:15). Μεσολαβεί μεσημβρινή παύση και ακολουθεί η συνεδρία «Ο Μητρόπουλος ως άνθρωπος και καλλιτέχνης» (17:00-18:15). Οι εργασίες της πρώτης μέρας θα ολοκληρωθούν με την κεντρική ομιλία (18:30-19:15) του ομότιμου καθηγητή του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών Απόστολου Κώστιου.

Το Σάββατο 13 Νοεμβρίου 2010, η 5η συνεδρία θα έχει θέμα «Ο Μητρόπουλος ως συνθέτης» (10:30-12:10) Η 6η συνεδρία (12:30- 13:45) θα έχει θέμα τον «Μητρόπουλο ως μαέστρο» με προεδρεύοντα τον Βύρωνα Φιδετζή, αρχιμουσικό της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών. Τέλος η 7η συνεδρία (17:00-18:15) και η 8η συνεδρία (18:30-19:45) είναι συνέχεια της 5ης συνεδρίας με θέμα τον Μητρόπουλο ως συνθέτη. Η είσοδος στο κοινό είναι ελεύθερη με δελτία προτεραιότητας.

Μια βραδιά με σπάνιες εκτελέσεις έργων

Τέλος την Κυριακή 14 Νοεμβρίου, το αφιέρωμα στον Δημήτρη Μητρόπουλο ολοκληρώνεται με μία συναυλία με σπάνιες εκτελέσεις έργων του «ιεροφάντη» της μουσικής. Η συναυλία θα φιλοξενηθεί στην αίθουσα «Δημήτρης Μητρόπουλος» και συμμετέχουν η μεσόφωνος Αγγελική Καθαρίου, ο βιολονίστας Σπύρος Γκικόντης και οι πιανίστες Θοδωρής Τζαβάκης και Χρήστος Σακελλαρίδης. Τους πλαισιώνουν το Κουαρτέτο Εγχόρδων, η Χορωδία και το Οργανικό Σύνολο του Ιονίου Πανεπιστημίου υπό τον μαέστρο Μίλτο Λογιάδη.

Το πρώτο μέρος περιλαμβάνει το «Κομμάτι για σόλο πιάνο», την ντεμπυσική «Κασσιανή» για φωνή και πιάνο (1919) σε ποίηση Κωστή Παλαμά, που έγραψε για την νεαρή σοπράνο τότε Κατερίνα Παξινού. Το «Un Morceau de Concert» (1913) είναι επηρεασμένο από τον ελληνικό μουσικό εθνικισμό. Η «Αφροδίτη Ουράνια» για φωνή και πιάνο (1925) σε ποίηση Άγγελου Σικελιανού είναι γραμμένη σε ασυνήθιστα μέτρα. Ακολουθούν ο μεταρομαντικός «Χορός των Φαύνων» για κουαρτέτο εγχόρδων (1915) και οι επηρεασμένες από την ελληνική Εθνική Σχολή «Reveries au Bord de la Mer» (Ονειροπολήσεις στην ακρογιαλιά) γραμμένες κάπου ανάμεσα στο 1912 και το 1915. Μετά το διάλειμμα θα ακουστούν ο σειραϊκός και ατονικός «Παν» για φωνή και πιάνο (1916) σε ποίηση Άγγελου Σικελιανού και το γεμάτο νεανικό κέφι «Scherzo» για σόλο πιάνο (1912). Το «Ostinata in tre Parti» (1920) για βιολί και πιάνο υπήρξε το πρώτο ελληνικό έργο σε δωδεκαφθογγικό στυλ. Θα ακουστούν ακόμη αποσπάσματα από την μουσική για την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (Εθνικό Θέατρο, 1936) και τέλος το φινάλε από την όπερα «Αδελφή Βεατρίκη» (1918-1920) επηρεασμένη από τον ιμπρεσιονισμό του Ντεμπυσύ.

Καιρός να ανακαλυφθεί από το ελληνικό κοινό, το συνθετικό έργο του Δημήτρη Μητρόπουλου, που στέκεται στο ίδιο επίπεδο με αυτό του Σκαλκώτα.

Συντομευμένη έκδοση του άρθρου δημοσιεύθηκε στο φύλλο της 6ης Νοεμβρίου 2010 της εφημερίδας Ελεύθερος Κόσμος.